فصل سوم : تحکیم خانواده عوامل استحکام خانواده مهارتهای تحکیم خانواده مهارتهای کسب درآمد تقویت کارکردهای خانواده عوامل استحکام خانواده یک) دین داری اعتقادات دینی و رفتارهای منطبق بر شاخص های دینی برسلامت روابط خانواده و استحکام ان تاثیر زیادی دارد چراکه ایمان مذهبی در معنا دارکردن زندگی و و کاستن از رنج های آن نقش دارد و برباری را تقویت می کند و اهل خانواده در بایدها و نبایدهای زندگی تابع دستورات الهی هستند و در همه حال خدا را ناظر و شاهد بر اعمال خود می دانند و از اصول و اخلاق تخطی نمی کنندو از محرمات الهی مانند غیبت و تهمت و دروغ و ... اجتناب می کنند و فضایل اخلاقی مانند صداقت و احترام و محبت و گذشت و عفو را ملکه ی وجودی خود می کنند و... در نتیجه پایه های خانواده را مستحکم می نمایند. به طور خلاصه دارای ویژگی های زیر می باشند: 1- سعادت اخروی 2- ایمان 3- بردباری(عدم مبتلا به یاس و نا امیدی) 4- حاکم بودن دستورات الهی 5- ناظربودن خدا در همه حال . امام حسن علیه السلام می فرمایند: دخترت را به ازدواج پسری با تقوا در آور، زیرا اگر او را دوست داشته باشد به او احترام می گذارد و اگر از او متنفر باشد به او ظلم نمی کند. 6- دینداران از حرام های الهی دوری می کنند و این امر منجر به استحکام خانواده می شود. تهمت ، غیبت و سوء ظن . "کف عن الغیبه فانها ادام کلاب النار" 7- فضایل اخلاقی . مانند صداقت و احترام و... دو) همدلی. ( توانمندی درک همسر و برخورد مناسب با او) انسان از انس سه) برآورده کردن نیاز های خانواده الف) مادی . نباید بخیل بود و لئیم. مرد بخیل پیش بچه ها و همسرش ابرویی ندارد. زن باید نیازهای مادی شوهرش را مقدم بر فرزندان بکند. ب) ارضای نیازهای جنسی حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: اگر مردی نیازهای جنسی خانمش را برآورده نکند و او به گناه بیفتد به هر دو گناه نوشته می شود و برعکس هم همینطور است ج) عاطفی. کمبود محبت خطرناک است . سفارش اکید محبت به بچه یتیم ها. د) معنوی روح از ملکوت سرچشمه گرفته است و خدا به خود نسبت داده است . اگر نیازهای مادی در خانواده برآورده نشود یک نفر می میرد اما اگر نیازهای معنوی برآورده نشود صد هزار نفر را می کُشد باز هم آرام نمی گیرد مثل صدام و هیتلر و... "اولئک کالانعام بل هم اضل" چهار) مدیریت اقتصادی خانواده برنامه ریزی صحیح برای تامین نیازهای خانواده و مسئولیت تامین پوشاک و مسکن و... برعهده شوهر می باشد و زنان با مدیریت مصرف در خانواده کمک به رشد آرامش و آسایش اهل خانه نمایند. پنج) محبت به اعضای خانواده. الف)همسر. حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: اینکه مرد به همسرش بگوید دوستت دارم هرگز از قلب زن بیرون نمی رود. ب) فرزندان. حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: هرکس فرزندش را ببوسد خداوند برای او حسنه می نویسد و کسی که او را شاد کند ، خداوند در روز قیامت او را شاد می سازد شش) مشخص و متعادل نمودن انتظارها در خانواده هایی که انتظارات متقابل زن و شوهر روشن نیست روابط آنان آسیب پذیر است هفت) مشورت کردن و کسب توافق در خانواده مشورت با اعضای خانواده و بالاخص از کودکانی که 14 سالشان تمام شده موجب شخصیت دادن و احترام آنان بوده و در آموزه های دینی هم تاکید شده است . هشت) رازداری افشای اسرار خانوادگی سبب خاری و ذلت اهل خانه خواهد شد نه) عفو و گذشت . از خطاهای همدیگر گذشت کردن و یا تغافل از ارکان استحکام خانواده می باشد. انتظار اين است كه با اهل خانه به ملاطفت و مهرباني رفتار كنيد ، اگر خطايي از آنها سر زد عفو كنيد ، اگر عيبي در آنها ديديد بپوشانيد ، به آنچه مصلحت دين و دنياي آنها است راهنمايي كنيد و بدانيد كه شارع مقدس اسلام آزار رسانيدن به همدیگر را با تاكيد بيشتري حرام فرموده و برايش عقوبت هاي شديد دنيوي و اخروي معين نموده است. مهارت های تحکیم خانواده 1- اظهار محبت . حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند :" ابد الموده لمن ودک تکن اثبت. " دوستی خود را نسبت به آن که دوست داری، اظهار کن تا این دوستی استوار گردد. از حقوق فرزندان احترام به مادر وی است. 2- ارتباط کلامی مناسب. خوب گوش دادن به صحبت های همسر همدلی نمودن با وی از ابراز خستگی و بی حوصلگی موقع صحبت کردن همسرتان خودداری کنید دوری کردن از به کاربردن کلماتی مانند: "توکه می دانی" و "صدبار به توگفتم" و... در سخن گفتن از توهین و تحقیر باید اجتناب کرد. نباید هنگام گفتگو عصبانی شد. 1- روابط زناشویی مطلوب: در هیچ شرایطی بسترتان را ازهم جدا نکنید و از دیدن فیلمهای و مرور پایگاه های اینترنتی نامناسب پرهیز کنید. بر پايه آموزه هاي قرآني و فرمان الهي، زنان و مردان مي بايست در شبانه روز سه وعده را خلوت کنند و در اين سه زمان حتي فرزندان نيز نبايد در خلوت گاه ايشان وارد شوند. در اين سه خلوت زن مي بايست خود را به اشکال مختلف بيارايد و از هرگونه آرايش و زينت بهره برد . يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ۚ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ۚ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ ۚ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ ۚ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ ۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴿٥٨سوره نور﴾؛ اى اهل ايمان ! بايد بردگانتان و كسانى از شما كه به مرز بلوغ نرسيده‏اند [هنگام ورود به خلوت خانه شخصى شما] سه بار [در سه زمان] از شما اجازه بگيرند ، پيش از نماز صبح ، و هنگام [استراحت] نيم روز كه جامه‏هايتان را كنار مى‏نهيد ، و پس از نماز عشا ؛ [اين زمان‏ها] سه زمان خلوت شماست ، بعد از اين سه زمان بر شما و آنان گناهى نيست [كه بدون اجازه وارد شوند ؛ زيرا آنان] همواره نزد شما در رفت و آمدند و با يكديگر نشست و برخاست داريد . اين‏گونه خدا آياتش را براى شما بيان مى‏كند ، و خدا دانا و حكيم است. 4- مهارت کسب در آمد و مدیریت مصرف در آمد از حلال باشد و تا از تاثیر نامطلوب بر فرزندان پیش گیری شود. امام صادق علیه السلام می فرمایند: "اثر درآمد حرام ، در نسل آشکار می گردد." مصرف را مدیریت کنید و مقداری پس انداز داشته باشید به فکر تهیه مسکن باشید و با برنامه ریزی به آن اقدام کنید. اسراف نکنید یک. مسائل مربوط به اشتغال مردان از آغاز زندگي مشترك به دنبال مشاغل سطح بالا نباشيد. بايد شغل شما شرافتمندانه و مال حاصل از آن حلال باشد . در محدوده مشخص فعاليت اقتصادي كنيد. با نحوه حمايتهاي اجتماعي براي اشتغال (وامها و كمكهاي تعاوني و...) آشنا شويد . استرس و نگراني هاي محيط كار را به خانه منتقل نكنيد. اشتغال بيش ازحد شمانبايد به مسئوليتهاي همسري وپدري شماآسيب بزند دو. مسائل مربوط به اشتغال زنان ازاينكه همسرتان در تامين مخارج زندگي كمكتان مي كند، از او تشكر كنيد. به همسرتان كمك كنيد تا در محيط مناسبي اشتغال يابد . در امور خانه به همسر تان كمك كنيد . براي مصرف درآمد خود و همسرتان با هم برنامه ريزي كنيد . از آنجا كه همسرتان در تامين هزينه ها شريكتان است شما هم در خريد خانه يا زمين يا ماشين او را شريك كنيد . سه. مديريت مصرف موارد مصرف خانواده را مشخص كنيد . در حد امكان بخشي از درآمد خود را پس انداز كنيد. هرچه زودتر براي بيمه خود و اعضاي خانواده اقدام كنيد. همسر خويش را از ميزان درآمد خود مطلع كنيد. در باره تهيه مسكن برنامه ريزي كنيد. درمصرف زياده روي نكنيد. به فرزندان خود مسائل اقتصادي را آموزش دهيد. تقويت كاركردهاي خانواده 1) رعايت حدود مرزها در خانواده مهار تماسهاي جسمي و دوري از نگاه ها و روابط كلامي معنادار كه حتي بار جنسي كمي داشته باشد ، در پيشگيري از اختلافات نقش مهمي دارد. 2) تامين نيازهاي عاطفي همسران، فرزندان و والدين امروز خانواده ها ازشكل گسترده به هسته اي تغيير يافته و زنان با تنها ماندن در خانه از داشتن هم صحبت محروم مانده و مشغول بودن افراطي اغلب مردان به مسايل زندگي و عدم وقت گذاشتن كافي به تامين نيازهاي عاطفي زنان و فرزندان زمينه طلاق عاطفي در خانواده ايجاد مي شود. 3) فرزندآوري آثار مثبت فرزندآوري : مستحكم شدن روابط زن و شوهر ـ ايجاد نشاط در محيط خانه و خانواده ـ ايجاد تكامل شخصيتي در پدر و مادر ـ تقويت انگيزه فعاليت در زن و شوهر و.... 4) تقويت نقش تربيتي خانواده نقش تربيتي خانواده علاوه بر تاثير گذاري بر فرزندان معمولا همسران نيز خودآگاه يا ناخودآگاه بر يكديگر تاثير مي گذارند. نقش اعضاء خانواده زن و شوهر: پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله : "کلّ نفس من بني آدم سيد فالرّجل سيّد أهله،و المرأه سيّده بيتها." هر يک از فرزندان آدم فرمان روائيست مرد فرمانرواى کسان خويش است و زن فرمانرواى خانه خويش است. فرزندان و پدر و مادر نقش مادر: بهشت زير پاي مادران است نقش پدر: كسي كه ازطريق كسب روزي حلال براي تامين معاش خانواده تلاش ميكند خداوند را در روز قيامت با چهره اي كه چون ماه شب چهارده مي درخشد، ملاقات مي كند. به آدمي سفارش كرديم كه به پدر و مادر خود نيكي كند(انعام151) همسران و بستگان آن ها ارتباط با بستگان قبل و بعد از ازدواج (صله رحم) واجب است. سبب نزديكي فرد به خداوند مي شود. ازبروز بلاها و مرگ ناخوشايند پيشگيري مي كند. اخلاق افراد را نيكو مي گرداند. همسرداري برترين بانو يکي از عوامل بسيار مهم و اساسي در زمينه‌ي تحکيم خانواده ، تدبير در حسن سلوک با همسر است. اين مفهوم از مفاهيم پيچيده‌اي است که چندين مفهوم ديگر در تشکیل ساختار آن نقش‌آفريني مي‌کند. فراست و کارداني در تدبير منزل و رفتار با همسر، مي‌تواند از تعيين‌کننده‌ترين عوامل موفقيت در آيين همسرداري به حساب آيد. در این متن نمونه هايي از ظرايف و لطايف جلوه‌هاي رفتاري و گفتاري فاطمه سلام الله علیها در برخورد با همسر بزرگوارشان ـ حضرت اميرالمؤمنين علیه السلام ـ بيان مي‌شود تا در تحليل جوانب و جزئيات اين رفتار، گامي به سوي درک کاربردي مفهوم «فراست و تدبير در حسن سلوک با همسر»، برداشته شود. 1 ـ توجه به ظرايف روحيات همسر يکي از عوامل استحکام بخش پيوندهاي مودّت ميان زن و شوهر اين است که طرفين بتوانند حالات و روحيات يکديگر را درک کنند. شايد هيچ عاملي به اندازه‌ي درک متقابل روحيات در زندگي خانوادگي، نمي‌تواند آرامش‌بخش و سازنده باشد. مهمترين عامل و سبب محبت نيز معرفت است و درک روحيه و شناخت ابعاد وجودي همسر، از تجلّيات معرفت به اوست. فاطمه سلام الله علیها علي علیه السلام را خوب مي‌شناخت و بر روحيات او مشرف بود. در شرايطي که ديگران علي علیه السلام را درک نمي‌کردند و از جلوه‌هاي رفتاري وي سوء برداشت مي‌نمودند ، اين همسر گرامي وي بود که او را مي‌شناخت و براي ديگران رفع ابهام مي‌کرد. 2ـ پرهيز از تقاضاي نامقدور در زندگي مشترک، توجه به ظرايف روان‌شناختي که مربوط به روحيه‌ي مردانه يا زنانه است، در رأس مهمترين عوامل مؤثر در استحکام خانواده قرار دارد. علي علیه السلام هرچند يک انسان کامل بود ، لکن در قالب آيتي مذکر، در اين عالم ظهور کرد و در يکي از شئون امکاني خود، حائز مقام رياست اقتصادي خانواده گرديد. وجود فاطمه سلام الله علیها نيز هر چند حاصل همه‌ي عظمت‌هاي لاهوتي بود ، لکن در قالب آيتي مؤنث و تحت تکفل اقتصادي علي علیه السلام به‌‌سر مي‌برد و يکي از جهات کماليه‌ي زندگي مشترک اين دو وجود مقدس اين بود که به ويژگي‌هاي زنانه يا مردانه يکديگر توجه و دقت مي‌فرمودند. در زندگي مشترک معمولاً اگر تقاضايي از سوي زني در برابر همسرش مطرح شود و شوهر قادر بر پاسخ نباشد نوع خاصي از احساس سرشکستگي را در خود خواهد يافت و اين واقعيت روح او را خواهد آزرد. آن‌چه از سطور نوراني زندگي خانوادگي فاطمه سلام الله علیها به دست ما رسيده است، نشان دهنده‌ي اين حقيقت است که فاطمه سلام الله علیها به اين معني توجه وافر داشته و اين نکته‌ي ظريف را همواره رعايت مي‌فرموده است چنان‌که در تاريخ زندگي معصومانه‌اش آمده است: «در يکي از روزها، صبحگاهان امام علي علیه السلام فرمود: فاطمه جان آيا غذايي داري تا از گرسنگي بيرون آيم؟ آن بانو سلام الله علیها فرمود: نه، سوگند به خدايي که پدرم را به نبوت و شما را به امامت برگزيد، دو روز است که در منزل غذاي کافي نداريم؛ امام علیه السلام با تأسف فرمود: فاطمه جان چرا به من اطلاع ندادي تا به دنبال غذا بروم؟ ایشان فرمودند : ، «اي ابالحسن، من از پروردگار خود حيا مي‌کنم که چيزي را که تو بر آن توان و قدرت نداري از تو درخواست کنم.» 3 ـ سازگاري با همسر يکي ديگر از عواملي که سبب تحکيم خانواده مي‌شود ، اين است که زوجين با يکديگر توافق و سازش اخلاقي داشته باشند. مسلم است که وقتي زن و شوهر در کنار يکديگر قرار مي‌گيرند و در جميع شئون زندگي، با يکديگر شريک مي‌شوند ، گاه اختلاف سليقه‌هايي پيدا مي‌کنند. براي آن‌که اين اختلاف‌ها، اساس زندگي مشترک را خدشه‌دار نسازد و قلب همسران را از هم نرنجاند ، بايد به فرآيندي جهت سازش و توافق توسل کرد. در طي اين فرآيند ، هر يک از زن و شوهر از بعضي اميال، خواست‌ها و سليقه‌هايشان براي احترام به نظر همسر خود، چشم‌پوشي مي‌کنند. البته اين امر، درباره‌ي وجود دو معصوم با عامه‌ي مردم متفاوت است. با اين وصف، علي علیه السلام در اين زمينه درباره‌ي همسرش فاطمه سلام الله علیها مي‌فرمايد: «فاطمه مرا به خشم نياورد و مخالفتي با امر من نکرد و هر وقت نگاهش مي‌کردم، تمام غم‌هايم زايل مي‌شد.» 4 ـ محبت و احترام نسبت به همسر يکي دیگر از رموز موفقيت در زندگي مشترک اين است که در پاره‌اي از مسائل جزئي، فراست و دقت نظر اعمال شود. چنان‌که صدا کردن همسر، يک امر بسيار روزمره در زندگي خانوادگي است . در صورتي‌که خطاب به همسر، احترام‌آميز باشد، پژواکي از محبت و صميميت را درپي‌خواهد داشت. وجود مبارک علي علیه السلام و فاطمه سلام الله علیها در رعايت اين نکته نيز، الگو و سرمشق بوده‌اند. آن بانوي بزرگوار، نام همسر خود را با احترام ياد مي‌کرد. گاهي وي را با کنيه «ابالحسن» مي‌خواند و گاهي با ياد قرابت نسبي (يا ابن عم) وي را ندا مي‌داد و گاه با لقب شريف « يا اميرالمؤمنين» او را فرا مي‌خواند و در گاه مؤانست و بعضي از موارد ديگر نيز از سر حکمت، وي را با نام مبارکش مي‌خواند و گاه نيز با ساير القاب مبارک از او ياد مي‌نمود. هرچند که در ميان انبوه ارتباطات وسيع و گسترده‌ي زن و شوهر، خطاب نمودن همسر از ساده‌ترين جلوه‌هاي رفتاري و بسيط‌ترين فرمول‌هاي ارتباطي است ولکن از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. نحوه، نوع و لحن خطاب و آميزه‌هاي احساسي انعکاس يافته در خطاب و بکارگيري اسماء و القاب مناسب براي مخاطب قراردادن افراد ، تأثير عميقي در واکنش‌هاي عاطفي افراد بر جاي مي‌گذارد و زن و شوهر نيز جهت تحصيل خرسندي و رضايتمندي خاطر از يکديگر ، بيش از هر چيز به کنش‌ها و واکنش‌هاي عاطفي مثبت و مناسب نيازمندند؛ لذا بايد به همين مسائل به ظاهر ساده ، ولي مهم نيز توجه نمايند. به عنوان نمونه، فاطمه سلام الله علیها هنگام شکايت مرگ پدر و مشکلات سياسي همسرش را اين‌گونه خطاب مي‌فرمايد: « يا ابن ابي‌طالب » و با اين خطاب، متذکر نسبت علي علیه السلام با پيامبر صلی الله علیه و آله مي‌شود و هنگامي‌که مي‌خواهد خبر رحلت خود را به علي علیه السلام بدهد، ايشان را با خطاب «يا ابن‌عم» فرامي‌خواند تا متذکر نسبت خود و علي علیه السلام شود.
+ نوشته شده در  یکشنبه بیستم مهر 1393ساعت 8:52  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 
جزوه درسی دانش خانواده و جمعیت قسمت 2(دوم) دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی فصل دوم حقوق مسئولیت و تعالی خانواده اصول ومبانی الگوی اسلامی خانواده اصول ناظر بر روابط خانواده اصول ناظر به ماهیت جمعی خانواده حقوق وتکالیف اعضای خانواده حقوقق ومسئولیت های غیرمالی زوجین درخانواده حقوق ومسئولیت های اختصاصی مردان رشد فضائل اخلاقی و معنوی خانواده اصول ناظر بر روابط اعضای خانواده 1- اصل مکمل بودن . زن و مرد کامل کننده یکدیگر هستند. «هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُن» بقره (187) آن ها جامه ستر و عفاف شما و شما نیز لباس عفت آنها هستید. (محافظت و زیبایی) تعبیر به لباس در مورد زن و شوهر، از چند نظر قابل توجه است: 1- همانگونه که لباس، انسان را از سرما و گرما و خطرات نفوذ بیماری ها به بدن حفظ می کند، زن و شوهر نیز همدیگر را از خطرها و آسیب ها و طغیان جنسی حفظ می کنند. 2- همانگونه که لباس، عیب های بدن را می پوشاند، زن و شوهر عیوب همدیگر را می پوشانند. 3- همانگونه که لباس، زینت برای انسان است، زن و شوهر مایه ی زینت و آراستگی همدیگر هستند. به راستی چه تعبیر زیبا، دلنشین و جامع که به خوبی آثار مثبت ازدواج را بیان کرده و بی همسران را به همسر دار شدن تشویق می کند، و همسران را به نکات جالب و فوائد ازدواج توجه می دهد، که اگر می خواهند همسران ایده آل اسلامی باشند، باید لباس همدیگر باشند. نتیجه اینکه: ازدواج، موجب ترک و دوری از انحرافات جنسی و چشم چرانی می شود. ازدواج انسان را از بی پناهی و سرگردانی و تنهایی نجات می دهد. ازدواج، پیامدهای جنایت آمیز و عداوت ها و کینه های مولود از روابط نامشروع و آلودگی های جنسی را تقلیل می دهد. ازدواج، موجب سرخوردگی طغیان افراد شرور و مغرور می شود. ازدواج، ارزش و پاداش عبادات انسان را ده ها و گاهی صدها برابر می کند. ازدواج، موجب اعتبار بیشتر انسان می شود. ازدواج، موجب شکوفایی زندگی جدید و پرمحتوا می گردد. 2- اصل تعاون . انجام دادن کارهای خیر . انجام ندادن کارهای بد . «وَتَعَاوَنُواْ عَلَى الْبرِّ وَالتَّقْوَى وَلاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» و در نيکوکاری و پرهيز همکاری کنيد نه در گناه و تجاوز. مائده (2) 3- اصل مودت . حس دگرخواهی . حفظ مودت و محبت دونعمت الهی است. «و من آياته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا اليها و جعل بينکم مودة و رحمة ان في ذلک لآيات لقوم تفکرون.» روم(21) و از نشانه های قدرت اوست که برايتان از جنس خودتان همسرانی آفريد تا با یکدیگر آرامش يابيد، و ميان شما دوستی و مهربانی نهاد در اين عبرت هايی است برای مردمی که تفکر می کنند. 4- اصل معاشرت به معروف . "عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ " با زنان به نیکی معاشرت کنید نساء(19) "وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ " بقره(228) وبراى زنان همانند وظایفى که بر دوش آن ها است حقوق شایسته‏اى قرار داده شده چنان که شوهران را بر زنان، لکن مردان را بر زنان افزونی است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: مَلعُونٌ مَلعُونٌ مَن ضَیَّعَ مَن یَعُولُ. کسی که حقوق عائله ی خود را ضایع کند از رحمت خدا دور است. و نیز آن حضرت فرمود: خَیرُکُم خَیرُکُم لِاَهلِهِ وَ اَنَا خَیرُکُم لِاَهلی. بهترین شما کسی است که برای خانواده اش بهتر باشد، و من برای خانواده ام از تمام شما بهترینم. سه اصل بر تک تک آقایان و خانم ها جهت معاشرت به معروف و پیشگیری از دعوا : 1- از صبح که بیدار می شوید به فکر خوشبخت کردن همسر خود باشید. 2- شروع کننده دعوا نباشید. 3- طوری رفتار کنید که دوست دارید همسرتان با شما آنگونه رفتار کند. صبور باشید و حلیم و اگر نمی توانید خودتان را به بردباری بزنید. امام علی علیه السلام می فرمایند "ان لم تکن حلیما فتحلم". فرق صبر و حلم . صبر ایستایی است ولی حلم پویایی و دینامیک است. 5- تناسب حق و مسئولیت . لهن(حق) مثل الذی علیهن(مسئولیت) بالمعروف اصول ناظر به ماهیت جمعی خانواده 1- اصل قداست. امام صادق(ع) فرمود: رَکعَتاِن یُصَلِّیهُما المُتَزَوِّجُ اَفضَلُ مِن سَبعینَ رَکعَةً یُصَلِّیها عَزَبٌ: «دو رکعت نماز متاهل، بهتر از هفتاد رکعت نماز مجرد است» 2- اصل استحکام. بقا و دوام خانواده نه طلاق و... با ناملایمات. 3- اصل وحدت. اسلام هردو . فسخ عقد در صورت کفر طرف مقابل . نظام مدیریت واحد "الرجال قوامون علی النساء." 4- مراعات حریم خصوصی. 5- مراعات مصالح کودک. تربیت . شیردادن. ممنوعیت سقط جنین . حضانت. 6- اصل حمایت. حقوق و تکالیف اعضای خانواده الف) حقوق و مسئولیت های مالی آزادی اقتصادی و مالی خانواده و بیرون خانواده ب) حقوق و مسئولیت های مالی مردان 1- نفقه الف) نفقه زوجه: به هر حال ب) نفقه اقارب : پدر و مادر و فرزندان نیازمند. برابر ماده 1106 قانون مدنی "در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است ". این مزیتی است که قانونگذار ایران برای زن قائل شده است و به موجب آن زن می تواند از شوهر مطالبه نفقه کند و در صورت لزوم از طریق مدنی و کیفری او را برای پرداخت نفقه تحت تعقیب قرار دهد. نفقه زن در مقام مقایسه با نفقه اقارب(خویشاوندان نسبی)دارای ویژگیها و مزایائی به شرح زیر است : 1- نفقه زن مقدم بر نفقه اقارب است: اگر کسی توانائی مالی نداشته باشد که هم به زن و هم به خویشاوندان نسبی خود نفقه دهد ، زن بر دیگران مقدم خواهد بود. 2- زن می تواند نفقه زمان گذشته خود را مطالبه کند و برای وصول آن در دادگاه اقامه دعوی نماید ،در حالی که «اقارب فقط نسبت به آتیه می تواند مطالبه نفقه نمایند» 3- نفقه زن مشروط به فقر او یا تمکن مرد نیست : زن،اگر چه ثروتمندباشد، می تواند از شوهر نفقه بخواهد . لیکن در نفقه اقارب فقر یک طرف و تمکن طرف دیگر شرط است (مواد1197و1198قانون مدنی). به علاوه در مقدار نفقه زن وضع اقتصادی شوهر در نظر گرفته نمی شود ،در حالی که نفقه اقارب با توجه به وضع اقتصادی منفق تعیین می گردد وتکلیف به انفاق تا حدی است که نفقه دهنده در وضع معیشت خود دچار مضیقه نشود(ماده 1198) 4- نفقه زوجه تکلیف یک جانبه است و در حقوق ایران زن هیچگاه مکلف به دادن نفقه به شوهر خود نیست ،در حالی که نفقه اقارب یک تکلیف متقابل است . 5- طلب زن بابت نفقه طلب ممتاز است و در صورت ورشکستگی یا فوت شوهر و عدم کفایت اموال او برای پرداخت دیون، بر سایر بدهی ها مقدم خواهد شد . لیکن نفقه اقارب دارای این خصوصیت نیست ، به استثنای نفقه اولاد که طبق تبصره 2 ماده 12 قانون حمایت خانواده بر سایر دیون مقدم شده است. 2- مهریه "و آتوا النساء صدقاتهن نحله" (عطیه) صدق (علاقه و عشق شوهر به زن) . حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند: اَفضَلَ نِساءِ اُمَّتی اَصبَحنَ وَجهاً وَ اَقَلَّهُنَّ مَهراً. «بهترین زنان امّت من، آنان هستند که سفیدروترند، و مهریه آنها اندکتر است.» و نیز فرمودند: مِن بَرَکَةِ المَرأَةِ خِفَّة ُ مَؤُنَتِها: « یکی از نشانه های برکت زن، سبک بودن هزینه زندگی او است، و از نشانه های بدقدمی زن آن است که هزینه زندگی او ( یا هزینه ازدواجش) سنگین باشد». امام علی علیه السلام می فرمایند:.لا تُغالُوا بِمُهُورِ النِّساءِ، فَتَکُونَ عَداوَة ً.« مهریه های زنان را زیاد قرار ندهید که سبب عداوت و دشمنی می شود ». حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند: شُومُ المَرئةِ غَلاءِ مَهرِها.« زن بد قدم زنی است که مهرش سنگین باشد». امام صادق علیه السلام می فرمایند: خود داری از پرداخت مهریه از پلید ترین گناهان است. 3- ارث زن دو منبع مالی دیگر نیز دارد. ب) حقوق و مسئولیت های غیر مالی زوجین 1 - حسن معاشرت: خوش رفتاری و تمکین زن ، پرهیز از غیبت، بدگویی، بد اخلاقی، ابراز عیوب در نزد دیگران از مصادیق حسن معاشرت می باشد. زن و شوهر مکلف به حسن معاشرت با یکدیگرند. حسن معاشرت یا خوش رفتاری زن و شوهر مربوط به عرف و عادت و رسوم احتماعی است و مقتضای آن بر حسب زمان و مکان تغییر خواهد کرد. به طور کلی می توان گفت حسن معاشرت ایجاب می کند که زن و شوهر با خوشرویی و مسالمت و صمیمیت با هم زندگی کنند و از مجادله و ناسزاگویی و اهانت به یکدیگر بپرهیزند. زندگی مشترک را می توان از لوازم حسن معاشرت دانست بنابراین مرد مکلف است زنش را در خانه خود بپذیرد و زن اصولاً مکلف است در خانه مرد زندگی کند. داشتن روابط جنسی به طور متعارف از لوازم حسن معاشرت است و هرگاه زن یا شوهر از آن تکلیف امتناع کند برخلاف وظیفه حسن معاشرت رفتار کرده است. ضمانت اجرای این تکلیف آن است که اگر زن از انجام وظیفه حسن معاشرت سرباز زند (ناشزه) محسوب و حق نفقه او ساقط خواهد شد. بعلاوه شوهر می تواند از طریق قضایی زن را ملزم به انجام وظیفه نماید. اگر شوهر سوء معاشرت داشته باشد زن می تواند به دادگاه شکایت کرده شوهر را مجبور به حسن معاشرت نماید و هرگاه سوء معاشرت شوهر به درجه ای برسد که ادامه زندگی زناشویی غیر قابل تحمل باشد زن حق طلاق خواهد داشت. 2- برآوردن نیاز جنسی همسر. نشوز، نفقه ندارد 3- گذشت از خطای همسر اگر می خواهید بنای زندگی بر پایة عشق و محبت استوار باشد، شخصیت زن را رعایت کنید، به او اعلام دوستی و محبت نمائید، از وی دلجوئی داشته باشید، در کار و برنامة خانه به او کمک دهید، از آزار وی بپرهیزید، و بعضی از برنامه­های او را که محصول کار روزانه و خستگی و محدودیت وجودی اوست با تمام وجود گذشت کنید، تا شیرینی زندگی را بچشید، و با این روش خداوند مهربان را در حدّ عالی عبادت کرده باشید. او ریشه و سرچشمه خیر و کشتزار انسانیت، و پوشش شما در زندگی، و مایة آرامش، و گل لطیف و ظریف گلستان هستی، و نعمت حق در کنار شماست. رسول با کرامت اسلام محبت به زن را در عرض علاقه به بوی خوش و نماز قرار داده و فرموده اند: حُبِّبَ إِلَیَّ مِنَ الدُّنیَا النِّساءُوالطّیبُ وَقُرَّةُ عَینی فِی الصَّلاةِ. محبوب من از دنیا زن، بوی خوش، و نور چشم من در نماز است. حضرت علی علیه السلام می فرمایند: یکی از شریفترین رفتارهای شخص کریم، چشم پوشی و تغافل از آن چیزی است که می داند. حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند: خداوند بر زنی که بر بد خلقی شوهرش صبر کند ثواب آسیه بنت مزاحم را می دهد و اگر مرد بر بد خلقی همسر خویش صبر کند ، خداوند پاداشی که به حضرت داود داد به او هم می دهد. 4- اسکان مشترک 5- رابطه نامشروع نداشتن با دیگران 6- مشارکت و همکاری در خانواده 7- حضانت و تربیت فرزندان ) حقوق و مسئولیت های اختصاصی مردان 1- مدیریت خانواده . در حقوق ایران، مانند حقوق بسیاری از کشورها، ریاست خانواده به عهده مرد است. ماده1105قانون مدنی که مبتنی بر آیه 34 از سوره نساء و فقه اسلامی است (الرجال قوامون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض و بما انفقوا من اموالهم.) در این زمینه می گوید : در روابط زوجین ریاست خانواده ازخصائص شوهر است . در توجیه این قاعده گفته اند : هر اجتماعی را باید رئیسی باشد که کارها را هماهنگ کند و در صورت بروز اختلاف ، نظر او قاطع باشد. خانواده نیز از این قاعده مستثنی نمی تواند باشد. اصولا زن و شوهرباید باصفا و صمیمیت و توافق یکدیگر امور خانواده را اداره کنند . لیکن اگر درباره مسائل خانوادگی بین آنان اختلاف نظر و سلیقه پدیدآید ، نظر مرد به عنوان رئیس خانواده مقدم خواهد بود و زن باید نظر شوهر را بپذیرد . اگر خانواده رئیسی نداشته باشد و زن و مرد در اداره امورآن برابر باشند، ناچار باید برای حل اختلاف خود در هر مورد به دادگاه رجوع کنند و همین امر ممکن است صلح و صفای خانواده را بهم بزند و پایه های زندگی زناشویی را فرو ریزد. ریاست خانواده مقامی است که برای تٍبیت و مصلحت خانواده به مرد داده شده است و یک امتیاز و حق فردی برای شوهر محسوب نمی شود. ریاست خانواده بیشتر یک وظیفه اجتماعی است که برای تامین سعادت خانواده به مرد محول گردیده واو نمی تواند از آن سوء استفاده کند و بر خلاف عرف و مصلحت خانواده آن را بکار برد . مثلا شوهر نمی تواند به عنوان رئیس خانواده زن را از رفت و آمد متعارف با خویشان باز دارد . سوالی که در اینجا پیش می آید آن است که چرا ریاست خانواده به مرد داده شده است نه به زن ؟ در پاسخ به این سوال می توان گفت : در جامعه ما، بر حسب عرف و عادت وسنت ، همیشه ریاست خانواده با مرد بوده است به علاوه مرد معمولا دارای توانائی جسمی و روحی بیشتری است . و نیز میزان تجربه و اطلاعات مردان در اجتماع ما اغلب بیشتر از زنان است . از این رو قانونگذار مرد را برای ریاست خانواده و انجام وظایف ناشی از آن مناسب تر دانسته است . اختیار تعین مسکن اصولاً با شوهر است و زن باید از او تمکین کند و نیز شوهر می تواند همسرش را از شغلی که منافی مصالح خانوادگی است باز دارد. 2- تمکین زوجه. زن در غیر مواردی که از نظر شرع محدودیت دارد، واجب است نسبت به خواسته ی مرد، در مسئله ی کام گیری تسلیم باشد، حتی مستحب است در این زمینه پیش قدم شده و آمادگی خود را اعلام نماید. عده ای از اختلافات از همین ناحیه مایه می گیرد، زن عطر و بهترین لباس و نیکو ترین آرایش را به وقت رفتن مهمانی و عروسی برای خود می خواهد و نسبت به شوهر روش و منش او معمولی است، تازه وقتی از مهمانی و عروسی بر می گردد برای شوهر مهلت دیدن او را به آ ن صور ت نمی گذارد، بلافاصله لباس زیبا را از تن درآورده لباس خانه می پوشد، و زینت آرایش را جمع کرده به صورت عادی در می آید، کاری که شوهر را دلزده، رنجیده، و ناراحت می کند و باعث سست شدن رابطه و فراهم کردن امور دیگر می گردد. مسوفات مورد نفرین ملائکه هستند. 3- ولایت بر فرزندان. ریاست خانواده ایجاب می کند که ولایت قهری نسبت به اطفال از آنِ پدر بوده و هم او هزینه ی اداره ی خانواده را به عهده داشته باشد. چهار انگیزه معمول آقایان از ازدواج: حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند: برای 4 چیز با زن ازدواج می کنند: ثروتش، دینداریش، زیباییش و اصل و نسب خانواده اش، تو با زن متدین ازدواج کن. مواردی که موجب رشد فضایل اخلاقی می شوند 1- توجه به حضور خداوند در زندگی . قل اعملوا فسیری الله عملکم و رسوله و المومنون 2- شناخت معصومین علیهم السلام و عمل به سیره آنان . شان نزول آیه شریفه "و لسوف یعطیک ربک فترضی" در رابطه با دیدن پیامبر صلی الله علیه و آله زندگی طاقت فرسای دخترشان حضرت زهرا سلام الله علیها است. 3- شناخت رذایل و فضایل اخلاقی
+ نوشته شده در  شنبه نوزدهم مهر 1393ساعت 10:20  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 
جزوه درسی دانش خانواده و جمعیت قسمت 1(اول)

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی

فصل اول

 تشکیل خانواده و آسیب های قبل از ازدواج تشکیل خانواده و کارکردهای آن انتخاب همسرشایسته تسهیل ازدواج در رویارویی با موانع مختلف نیازهای اساسی انسان: 1- نیاز عاطفی : محبت کردن و مورد محبت واقع شدن . نیاز عاطفی به جنس مخالف در جوانی به اوج خود می رسد. 2- نیاز جنسی : از نیازهای زیستی، ارضای غریزه جنسی. مزلو میگوید، نیاز فیزیولوژیک اولین انسان بوده و شامل: نیاز به غذا، آب و ارضای غریزه جنسی است. با ازدواج می توان به این نیاز پاسخ داد وگرنه بزرگترین آسیب ها متوجه دختران و پسران خواهد شد. آسیب های قبل از ازدواج الف) روابط بی قید و شرط و رها و آزاد با جنس مخالف و تبعات آن: 1- افسار گسیختگی امیال جنسی: باعث شعله ورترشدن غرائز جنسی می شود. 2- احساس گناه . شکستن حریم . احساس شرمندگی و حقارت و خود سرزنشی می شود. 3- محرومیت از ارزش های والای وجودی. هدف والای ازدواج خودشکوفایی است. 4- بروز ناهنجاری های اجتماعی مانند: جرم و جنایت 5- آسیب رساندن به زنان 6- بروز آسیب های عاطفی 7- ظهور تنش های روانی. وابستگی عاطفی، افسردگی و تمرکز را از بین میبرد. 8- آسیب های معنوی. دل از محبت خدا خالی می شود. 9- فراوانی ازدواج های ناپایدار. در امریکا از هر 100 ازدواج عشقی 93 مورد آن با شکست دردناک روبه رو بوده است در فرانسه عمر متوسط ازدواج عشقی 5/3 ماه است. 10- کاهش ازدواج. مسئولیت ها کنار می رود . 11- لذت های جنسی کاهش پیدا می کند. پیامبر صلی الله علیه و آله: خود را به زنا الوده نکنید که خداوند لذت همسران را از درون شما می زداید. ب) آسیب های دوستی با جنس مخالف و پی آمد های آن 1- پنهان کردن و تحریف هویت 2- بروز حسادت 3- افزایش خشونت در قرار های عاشقانه 4- گرایش به الکل 5- گرایش به سوء مصرف مواد مخدر 6- افزایش تصادفات رانندگی 7- تشدید درگیری های خانوادگی 8- تجاوزهای جنسی به افراد آشنا 9- ارتکاب بزهکاری و خلاف های رفتاری 10- شیوع بیماریهای مقاربتی و ایدز 11- بارداری های ناخواسته 12- اجبار به ازدواج زود هنگام 13- ابتلا به اختلالات هیجانی و عاطفی 14- کاهش اعتماد به نفس و افزایش افسردگی 15- وادار شدن ناخواسته به برقراری رابطه جنسی. حتی پسران خوب و نجیب در موقعیتهای موادمخدر، دیدن فیلم ها، بودن در خلوت و طول کشیدن مدت دوستی و... مبتلا می شوند. علاوه بر موارد مذکور، به آثار و تبعات دوستی پنهان قبل ازدواج دور از چشم خانواده(حتی با هدف ازدواج) به شرح زیر می توان اشاره کرد: 1.جاذبه ها مانع دیدن معایب طرف مقابل می شود 2.لطمه روحی روانی. وقتی که ارتباط قطع می شود مخصوصا برای دخترها (به دلایلی مثل نداشتن شرایط ازدواج پسر مانند شرایط مالی) 6.اگرازدواج نکنند یک حالت کما بوجود می آید مثل اینکه دیگر ازدواج نمی کنم یا از جنس مخالف کلا بدشان می آید. مدیریت آسیب های قبل از ازدواج 1- حیا: امام صادق علیه السلام می فرمایند: اگر حیا نبود. از هیچ یک از کارهای زشت دوری نمی شد. 2- ایجاد نگرش منفی به پیروی از غرائز حیوانی: امام علی علیه السلام می فرمایند: ابتدای شهوت ها طرب و شادی است و آخر آن رنج و دشواری است. نگاه به نامحرم تیری از تیرهای شیطان است. موسیقی مناسب با مجالس لهو و لعب و طرب انگیز و بد حجابی و... تشدید کننده است. اهمیت تشکیل خانواده و ضرورت ازدواج 1- دست یابی به آرامش 2- نیاز به مهر و محبت "ومن آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها وجعل بینکم موده و رحمه ان فی ذلک آیات لقوم یتفکرون" کارکردهای ازدواج. 1- خروج از خود طبیعی و توسعه خود تجربه همسرشدن و پس از آن پدر و مادر شدن نوعی کمال شخصیت محسوب می شود و فرد در اثر این تجربه ها دیگران را بخشی از خود احساس می کند. بعد از ازدواج آن "من" تبدیل به" ما" می شود به طوری که انسان به سرنوشت خانواده علاقمندتراست تا به سرنوشت خود، رنج می برد تا آن ها در آسایش باشند این یک درجه از خود است. 2- رشد عاطفی و افزایش حس مسئولیت. 3- احساس مسئولیت بیشتر. 4- کمال ایمان و افزایش ایمان در زندگی مشترک. پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) فرمودند : هرجوانی در جوانی ازدواج کند شیطان فریاد بر می آورد که ای وای دوسوم از دین خود را از دستبرد من در امان نگه داشت سپس این بنده باید در یک سوم باقی مانده تقوای الهی پیشه کند. 5- استقلال و تجربه زندگی جدید. نیاز به استقلال و پاسخِ ازدواج به این نیاز. 6- چتر حمایت های مالی و معنوی خانواده ها. 7- افزایش انس و محبت در زندگی مشترک. 8- تجربه مدیریت جدید. 9- شکوفایی استعدادها در زندگی مشترک. 10- افزایش اعتبار اجتماعی. معیارهای همسر گزینی: 1- تقوا 2- خوش اخلاقی3- سلامت 4-همتایی و همانندی ."المومن کفو المومنه و المسلم کفو المسلمه " ایمان به خدا وتعهد به قانون های الهی عالی ترین زمینه برای هم زیستی مشترک است. مهارت های انتخاب همسرشایسته دقت درگفتار و رفتار. تحقیق ازدوستان صمیمی، بستگان، همکاران و معرفان. مشورت با افراد آگاه ، دلسوز، مطمئن. پرهیز از انتخاب احساسی. احساس خوشایندی. تفکیک بین ملاک های اصلی و فرعی. اهمیت دادن به نظرخانواده. درمان برخی بیماریها. دعا وتوکل به خدا. سوالاتی برای شناخت بیشتر 1- ویژگی های اخلاقی بارز شما چیست؟ 2- دوستانتان شما را بیشتر به کدام خصوصیت اخلاقی و رفتاری می شناسند؟ 3- از معاشرت با چه کسانی آزرده می شوید؟ 4-عکس العمل شما در مقابل فردی که از وی رنجیده می شوید چیست؟ 5- ناراحتی خود را چگونه نشان می دهید؟ 6- در چه مسائلی سخت گیرهستید چه مسائلی شما را آزرده خاطرمی کند؟ 7- آیا تعصب خاصی دارید؟ 8- مهم ترین خصوصیتی که دوست دارید همسرشما داشته باشد چیست؟ 9- مهم ترین خصوصیتی که می خواهید همسرشما نداشته باشد چیست؟ 10- آشنایی باحساسیت ها و علائق. تسهيل ازدواج در رويارويی باموانع مختلف 1) اشتغال به تحصیل فاصله میان عقد تا عروسی کمی بیشتر باشد. بهتر است ازدواج در مقاطع تحصیلی (کنکور، امتحانات و... ) صورت نگیرد . مراسم عروسی پس از یک یا دو ترم برگزار شود تا پایه تحصیلی محکم شود. عروس و داماد یکدیگر را در تحصیل یاری دهند . همسران در امور خانه به یکدیگر کمک کنند . والدین و خانواده ها از آنها حمایت کنند . کارهای غیر ضروری و اضافی مانند مهمانی های زیاد و تلویزیون و...حذف شود. می توان همزمان با هم یا زمانی که همسر در منزل نیست درس خواند 2) سطح تحصیلات سطح تحصيلات پسر بايد بالاتر از دختر باشد مگر در صورتی که : پختگی لازم برای مدیریت خانواده را داشته باشد دوست دار دانش باشد و مانع تحصیل همسر نشود دارای ویژگیهای برتر دیگر باشد زن توان پذیرش مدیریت شوهری با تحصیلات کمتر را داشته باشد 3) مسائل اقتصادی توکل به خدا اشتغال پسران حتی در مشاغل پاره وقت و نیمه وقت دختران پسری را انتخاب کنند که اهل کار و تلاش باشد پایین آوردن سطح توقعات دوری از افراط و تفریط در تعیین مهریه عدم سختگیری در جهیزیه پایین آوردن توقعات طرفین و دوری از تجملات 4) خدمت سربازی خدمت سربازی مانعی برای ازدواج محسوب نمی شود. با حمایت والدین میتوان به راحتی دوره کوتاه سربازی را گذراند. می توان با توافق طرفین مراسم عروسی را تا پایان سربازی به تعویق انداخت 5) طلاق پدر و مادر در برخورد با فرزندان طلاق باید فرایند تحقیق مانند دیگران صورت گیرد . در جلسه خواستگاری دلایل طلاق والدین برای طرف مقابل توضیح داده شود . از پدر مادر جدا شده خواسته شود به خاط آینده فرزندشان در جلسه خواستگاری حضور داشته باشند . از مشورت و کمک ناپدری یا نامادری استفاده شود 6) اعتیاد والدین یا سوء سابقه آنان اعتیاد یا سوء سابقه والدین مانع ازدواج فرزندان نیست امادر این زمینه تحقیق و بررسی ضروری است فرزند والدین معتاد باید به طرف مقابل اطمینان بخشی دهد . افزایش توانایی و کسب وجهه اجتماعی امری ضروری است 7) سن اگر دختر و پسر رشد فکری مناسبی داشته باشند ازدواج آنان نباید به تاخیر بیفتد ازدواج در سن بالاتر: تجربه و پختگی بیشتر دارد اما در مدت تاخیر از مواهب همسر بی بهره بوده و نگران از عوارض بارداری در سنین بالا وجود خواهد داشت. 8) بیماری والدین 9) سخت گیری در معیارهای ظاهری 10) باورهای اشتباه ترس از محدود شدن آزادی های دوران مجردی ترس از مشکلات زندگی مقایسه با دیگران تاکید بر ازدواج خواهر بزرگتر 11) اختلاف نظر سیاسی اختلاف در ایده های سیاسی مانع ازدواج نیست اگر: دختر و پسر در کلیات اعتقادات سیاسی اختلاف نداشته باشند . هر دو یا یکی از آنها تعصب سیاسی نداشته باشد . دیدگاه سیاسی خود را با مسائل زندگی در نیامیزند. 12) تفاوتهای فرهنگی در صورتی که قدرت انطباق با شرایط جدید را دارد این ازدواج را بپذیرد. قبل از ازدواج با آداب و رسوم طرف مقابل آشنا شود . خانواده خود را نیز در این زمینه توجیه کند . اگر سطح تفاوت فرهنگی بسیار بالا بود این ازدواج چندان مناسب نیست. 13) ازدواج با فرزند تک سرپرست نیاز بیشتر ی به توجه عاطفی دارد . با او مدارا شود . ممکن است به دلیل فقدان الگوی پدارانه یا مادرانه همسر نیاز به زمان بیشتری داشته باشد تا نقش مردانه یا زنانه را به خوبی ایفا نماید . 14) مخالفت والدین موافقت والدین باید جلب شود. علت مخالفت را جویا شود و به دلایل آنها بیشتر بیندیشد. از دیگران که دلایل او را درک می کنند برای میانجیگری استفاده کند . سعی کند محبت والدین را به خود جلب کند. 15) سراغ نداشتن فرد مناسب برای يافتن همسر مناسب و تسهيل ازدواج اين آيه بسيار خوانده شود. رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا فرقان آيه 74 آقا بخواند: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی زَوْجَةً صَالِحَةً خانم بخواند: اللهم ارزقنی زوجا صالحا 16) ازدواج فامیلی به هیچ وجه مشاوره ژنتیکی فراموش نشود. 17) ازدواج با سرپرست خانواده دختری که با سرپرست خانواده ازدواج می کند باید در نظر داشته باشد : باید قدرت تحمل بالایی داشته باشد. پس از ازدواج نیز بر صبر خود بیفزاید . دخالت دلسوزانه خانواده همسر . آگاهی آنها از مسائل خصوصی زندگی . عدم استقلال در بسیاری از مسائل . توجه هم زمان همسر به دو خانواده . دوگانگی در تربیت کودکان . بنابر این توصیه می شود . از ابتدا مسکن خویش را مستقل از مسکن خانواده همسر قرار دهید. بکوشید از برکات ارتباط نزدیک با خانواده همسر بهرمند شوید. 18) معلولیت معلولیت مانع ازدواج نیست اگر: کسی که با معلول ازدواج می کند سعه صدر و صبور باشد . شاکر باشد و او را به سبب معلولیت تحقیر نکند . مشورت با پزشک پیش از ازدواج . مشورت و استفاده از تجربه افرادی که با معلولان ازدواج کرده اند. توجه به ویژگی های اخلاقی و فرهنگی خانواده معلول . معمولا معلولانی که نقص جسمانی هریک از سوی دیگری جبران می شود برای ازدواج با یکدیگر مناسبند. 19) تعداد جمعیت اعضای خانواده تعداد جمعیت اعضای خانواده مانع ازدواج نیست در خانواده های پرجمعیت : معمولا فرزندان روابط عاطفی بیشتری دارند . افراد قانعتر و سازگارترند . تعامل اجتماعی آنان بیشتر است. نیازهای اساسی وتکوینی انسان تازمانی که چهار طبقه پایین هرم برطرف نشود انسان به خودشکوفایی و تعالی نمی رسد و در صورت عدم تامین این نیازها انسان دچار نگرانی و اضطراب می شود. چگونه گرفتار آسیب ها می شویم؟ 1- اختلاف در تعریف: گاهی درتعریف آسیب اختلاف وجود دارد (بی نظمی، تنبلی، غفلت...) 2- معیارها: معیار آسیب دیدن چیست؟ عدم شناخت آسیب ها: عدم شناخت انواع آسیب ها (مالی، حیثیتی ، علمی، خانوادگی، کاری ، اجتماعی، دوستی، بدنی،...) 3- بی تفاوتی نسبت به ضررها: گاهی آسیب بودن چیزی را می دانیم اما ضرر آن را قابل تحمل می دانیم و یا در برابر چیزی که بدست می آوریم مهم تلقی نمی شود. 4- عدم شناخت محیط و افراد: گاهی آسیب ها از عدم شناخت محیط و افرادحاصل می شود (اطمینان به افراد و یا محیط، عدم اطلاع از شرایط محیط، مانند عضویت درگروه بدون اطلاعات صحیح). 5- تغییرنگرش ها در مورد آسیب داشتن چیزی و یا بد بودن امری. دلایل تغییرنگرش ها در مورد آسیب داشتن چیزی و یا بد بودن امری. 1- شیوع برخی آسیب ها و عادی شدن و پذیرفته شدن آن درجامعه وعدم حساسیت به آن 2- تغییرمعیارها وسنجش ها به وسیله فرهنگ های قدرتمند و رسانه ها 3- نداشتن معیار برای سنجش 6- عدم آگاهی از توانمندی ها: عدم برآورد صحیح از توانمندی ها و مقاومت خود در برابر آسیب ها (مانند امتحان مواد مخدر به این بهانه که من معتاد نمی شوم) 7- کنجکاوی: حس کنجکاوی برای تجربه های جدید وعدم توجه به آسیب های ممکن. 8- بی هویتی: بی هویتی و تلاش برای کسب هویت (مانند عضویت درگروههای خاص برای کسب هویت گروه) 9- عقده های بازنشده: عقده های بازنشده وتعدیل نیافته (ناکامی در خانواده وتلاش برای دیده شدن و کسب محبت) 10- تسلیم شدن: احساس ناتوانی وتسلیم شدن (فشار اطرافیان، خواهی نشوی رسوا...) نسخه دین برای مقابله با آسیب ها 1- معرفی اهداف حقیقی وبزرگ (اهداف بزرگ انسان های بزرگ تربیت می کند و انسان های بزرگ در برابرآسیب ها مقاوم اند) 2- معرفی شخصیت واقعی انسان و کرامت او (انسان کریم ، لئیم نمی شود) 3- معرفی معیارهای خوب بودن و بدبودن. 4- تربیت انسان و افزایش مقاومت او در ابعادگوناگون(همانند یک باشگاه ورزشی) . خطر انحرافات جنسی در روايات آمده است هر گناهى كه در قرآن به آن وعده عذاب داده شده « كبيره » است ، و چون در كتاب خدا به گناه زنا صريحاً وعده عذاب داده شده، در كبيره بودن آن هيچ ترديدى نيست . درباره اين عمل خطرناك در قرآن مى خوانيم : ( وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللهَ إِلهاً آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِى حَرَّمَ اللهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلاَ يَزْنُونَ و َمَن يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثَاماً * يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَاناً )(سوره الفرقان آیه 68-69) . و كسانى‏اند كه با خدا معبودى ديگر نمى‏خوانند و كسى را كه خدا [خونش را] حرام كرده است جز به حق نمى‏كشند و زنا نمى‏كنند و هر كس اينها را انجام دهد سزايش را دريافت خواهد كرد (۶۸) براى او در روز قيامت عذاب دو چندان مى‏شود و پيوسته در آن خوار مى‏ماند (۶۹) آيه 32 سوره اسراء است كه مى فرمايد : ( وَلاَ تَقْرَبُوا الزِّنَى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلاً ) و نزدیک زنا نشوید که آن کاری بسیار قبیح و راهی بد است. فِى الزِّنا سِتُّ خِصالٍ: ثَلاثٌ مِنها فِى الدُّنيا وَ ثلاثٌ فِى الآخِرَةِ، فَاَمّا الَّتى فِى الدُّنيا فَيَذهَبُ بِالبَهاءِ وَ يُعَجِّلُ الفَناءَ وَ يَقطَعُ الرِّزقَ وَ اَمّا الَّتى فِى الآخِرَةِ فَسوءُ الحِسابِ وَ سَخَطُ الرَّحمنِ وَ الخُلودُ فِى النّارِ. زِنا، شش پيامد دارد: سه در دنيا و سه در آخرت. سه پيامد دنيايى اش اين است كه: آبرو را مى بَرد، مرگ را شتاب مى بخشد و روزى را مى بُرد و سه پيامد آخرتى اش: سختى حسابرسى، خشم خداى رحمان و ماندگارى در آتش است. (خصال صدوق، ص 321)

+ نوشته شده در  سه شنبه پانزدهم مهر 1393ساعت 9:22  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

مقاله ی پذیرفته شده در نخستین همایش بین المللی سیره نبوی در طب

 (دانشگاه علوم پزشکی شیراز)

 

اهمیت تغذيه­ی­ جسمی و روانی کودک از منظر آیات و احادیث

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی1*، دکتر مجید اصغری2و3

 

1مرکز تحقیقات طب و دین، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم، ایران.

2مرکز تحقیقات طب سنتی، دانشکده طب سنتی، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم، ایران.

3مرکز تحقیقات کارآزمایی بالینی طب سنتی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.

چکیده

   سلامتی و تندرستی از دوران نوزادی و کودکی با تغذیه­ی مناسب، بهداشت و محیط سالم به خصوص کانون گرم خانواده شروع می شود. ساعات بدو تولد زمان طلایی برای سلامتی شیر خوار بوده که خوراندن آغوز به نوزاد بنا به نظر اکثریت علمای اسلام و دانشمندان علوم پزشکی، واجب و لازم است. رشد جسمی و فکری همزمان و هماهنگ کودکان، مد نظر قرآن و مبانی اسلامی بوده و احادیث بسیار زیادی در این راستا به دست ما رسیده است. هم­چنین، سرمایه گذاری برای پرورش کودکان طبق دستورات اسلام عزیز موجب پرورش مغزهایی خواهد شد که تاثیر گذار در رشد و توسعه­ی بهینه در تمامی ابعاد خواهد بود. اهتمامی که دین مقدس اسلام بر نقش و اهمیت تغذیه به ویژه در خردسالی قائل است در هیچ یک از ادیان و مکاتب بشری دیده نمی شود. چرا که آیین و روش زندگی و رشد انسان را فقط و فقط خداوند متعال که سازنده و تکوین­گر آدمی است، تهیه کرده و به وسیله­ی پیامبران در اختیار بشریت قرار داده است.

در مطالعه حاضر که از طریق بررسی و غور در قرآن کریم، کتب اربعه، بحار الانوار و نیز مفاتیح الحیاه، جامع احادیث پزشکی، نهج الفصاحه و... انجام شد، به این مبانی دست پیدا کردیم که: تغذیه ی جسم در مسیر رشد و تغذیه روح است، حفظ کرامت انسان از نوزادی مورد توجه می باشد، تغذیه با شیر مادر بهترین و با برکت ترین غذای نوزاد با شرایط معتبر در روایات است، گناه از عوامل خنثی کننده غذای روح محسوب می شود، وظایف پدران و مادران در تغذیه و رشد ذهنی و جسمی کودکان و التزام عملی برای به کاربردن واژگان صحیح ارتباط با آن­ها بسیار مورد تاکید است.

بنا بر نتایج به دست آمده در راستای تغذیه­ی معنوی و بدنی و رسیدن به جامعه سالم و ایده آل اسلامی و تمدن مطلوب جهانی نکات و دستورالعمل های بسیار مهم و نورانی و جامع را در زمینه­ی تغذیه از همان ابتدای انعقاد نطفه باید عملی کرد تا در تکون جامعه­ی سالم و عاری از بیماری های روحی و جسمی با داشتن بدن و جان سالم در مسیر خدمت به خلق خدا بوده و در طریق اطاعت محض پروردگار متعال قرار گرفت.

 

واژگان کلیدی: قرآن، احادیث سلامتی، کودک، تغذیه، شیر مادر، سلامت جسم و روح

 

 

 

 

 

 

مقدمه

وجود نیازها و امکانات ویژه در، کودکان از جمله قرار گرفتن در مسیر رشد سریع جسمی و داشتن ذهن شفاف و زود جذب، نگه دارنده با تاثیر پذیری عمیق، ماندگار  و پردامنه،  و دارای  قلبی لطیف و آماده ی پذیرش هر بذری موجب می شود که  به آنان از جهت تغذیه ی جسمی و روحی توجه بیشتری گردد. چون ایام کودکی دوران شکل گیری شخصیت  روحی و روانی و جسمی آنان است.

با توجه به رشد روز افزون دانش بشری در رشته های گوناگون و ضرورت هماهنگی بین تمام نیازهای کودکان به ویژه، نیازهای معنوی،  شناختی و روانی آنان و نیز حفظ اصالت های دینی، فرهنگی و ملی، لزوم عمل به دستورات ریز و حتی به ظاهر جزئی در راستای تغذیه ی روحی و جسمی کودکان جهت مصون سازی، بیش از پیش احساس می شود. اگر غذاهایی که به کودکان و نوجوانان داده می شود شبهه ناک و یا خدای ناکرده حرام بوده و مباح و طاهر نباشد و یا پیام ها و برخوردها مسموم و گمراه کننده باشد این احتمال وجود دارد که کودکان به تدریج دچار لغزش شده و به تکذیب و کفر کشیده شوند (ثم کان عاقبه الذین اساوا السوای ان کذبوا بایات الله و کانوا بها یستهزئون (1). آنگاه فرجام کسانی که بدی کردند بسی بدتر بود چرا که آیات خدا را تکذیب کردند و آن ها را به ریشخند گرفتند).

برای تربیت[i] و رشد کودکان ، باید تابع اصول و ضوابط خاصی بود تا اثرات مثبت بر رفتار آنان بر جای بگذارد. و این میسر نمی گردد مگر آنکه، والدین با شناخت و درک کاملِ نیازهای روحی و روانی کودکان، اقدام به تربیت و هدایت آنان از بدو تولد نمایند. تا جان کودکان طراوت پیدا کرده و روح شان به افق های شفاف و روشن پرواز کند و ضمیر پاک آنان شکوفا و بارور گردد. این امور باید در برگیرنده ی آیینه ی اندیشه ها، باورها و عظمت روحی و معنوی یک فرد مسلمان باشد و سرمایه ی بزرگ و پر مایه را به یادگار بگذارند. پدر و مادر باید  با تمام قوا و امکانات، قیام به جهاد کرده و در راستای تغذیه ی نوزادان و کودکان با احتیاط، حساسیت و هوشیاری بیشتری عمل نمایند و به دستورات و ارشادات متجلی در قرآن، احادیث و سیره ی نبی اکرم صلى الله عليه وآله وسلم و جانشینان حقیقی آن رسول گرامی طوری عمل نمایند که موجبات تجلّی فطرت و شخصیت  همه جانبه ی کودکان را  فراهم آورده و  در مسیر به فعلیت رساندن استعدادهای درونی و نهانی آنان کاملا موثر عمل کنند تا آنان با میل و رغبت و اشتیاق، به قرب الی الله و انجام فرائض دینی گرایش پیدا کنند[ii].

 

تغذیه جسمی و روحی توامان

 اهتمام در تغذیه جسمی بدون توجه به تغذیه ی روحی و یا بالعکس و پرورش برخی استعدادها و مهمل گذاشتن برخی دیگر یا مبارزه کردن با آن ها و یا استفاده کردن از ادبیات غیر دینی، عدم تعادل ایجاد کرده و کودکان را در آینده ی نه چندان دور به صورت موجودی خطرناک و یا کاملا منفعل و دارای اختلالات روحی و روانی درمی آورد. چرا که مغز کودک با کمک حواس موجود در بدن، همچون دوربین عکاسی است که از هر چیزی که در برابر آن قرار می گیرد، عکس بر می دارد و از همه مهمتر حتی در دوران جنینی صدا ها را می شنود و در حد درک خود تجزیه و  تحلیل می نماید از این رو مستحب است وقتی طفل در رحم مادر قرار دارد وی را با آیات قرآن آشنا ساخته زمانی که متولد می شود در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه بخوانند (2)، تا ندای الله اکبر و لا اله الا الله و یگانگی خدا از همان ابتدای تولد در جان و دل کودک نهادینه شده و زندگیش با الله شروع و ادامه پیدا کرده و با الله پایان پزیرد و او را در مسیر توحید قرار دهد تا چراغ حقیقتی که در وجودش است روشن تر و پر فروغ تر شده و از دریای معارف طرفی ببندد و از مکائد و حیله های شیطان در امان باشد. لذا تنها به تغذیه ی جسمی چسبيدن و به تغذیه ی روحی نپرداختن يا بالعكس اشتباه بزرگي است كه جبران ناپذير مي باشد. چرا كه اين عوامل باهم سعادت و شقاوت دنيا و آخرت انسان ها را مي سازند. پس بايد جامع و آگاهانه عمل كرد و انتخاب بر اساس وظایف دینی و اولويت ها باشد و تشخيص اولويت ها و وظائف واقعي در شرايط مختلف متفاوت و ضروري است.   

 

پاداش خدمت به جان انسان

  ارزش کار پدران و مادران در صورتی که در جهت قرب الی الله و شکوفا کردن وجدان اخلاقی با تغذیه ی مناسب جسمی و معنوی باشد بسیار زیاد است و خدمت گذاری به روح و عقل انسان ها با خدمت گذاری به بدن آنان به هیچ وجه قابل مقایسه نیست حضرت پیامبر صلی الله علیه و اله وسلم در رابطه ی با  ارزش خدمت کردن به بدن می فرمایند یا علی اگر یک نفر، گرسنه ای را سیر کند ثواب بنده آزادن کردن دارد اما در راستای خدمت به جان و مهیا کردن هدایت حتی یک انسان روایت است که :

پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله وسلم خطاب به حضرت على عليه السلام فرمود:

لأََنْ يَهْدِىَ اللّهُ بِكَ رَجُلاً واحِدًا خَيْرٌ لَكَ مِمّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ (3).

در صورتى كه خداوند يك نفر را به دست تو هدايت كند، بر آنچه آفتاب بر آن می تابد بهتر است.

بنابر این اگر والدین ، فرزندان خود را از همان بدو تولد با سیره و روش نبی اکرم صلی الله علیه و آله رشد بدهند و کودک تجلی عملی اعتقاد و باور دینی را در پدر و مادر خود ببیند، زمینه های پذیرش آن باور، در وجودش بیش تر فراهم شده و عمل به دستورات دینی با اشتیاق خواهد بود.

 

 سیره ی نبوی از دیدگاه قرآن و معصومین علیهم السلام

در قرآن کریم استفاده از الگو و اسوه به عنوان یکی از مهمترین روش های تغذیه ی روحی و جسمی مطرح است. در جایی که صراحتاً رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را  در این راستا ، به عنوان الگو معرفی می کند و می فرماید:

« لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجو الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیرا» (4). قطعا برای  شما  در (اقتدا به) رسول خدا صلی الله علیه و آله سر مشقی نیکو است : برای آن کسی که به خدا  و روز باز پسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند.

 حضرت علی علیه السلام  می فرماید:

«به سیرت پیامبرتان اقتدا کنید که برترین سیرت است و به سنت او بگروید که راهنماترین سنت است» (5).

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به عنوان الگویی شایسته برای اصحاب بود که چگونگی  برخورد و احترام به کودکان و تغذیه ی جان آنان را از این روش به آن ها می آموخت.

امام صادق علیه السلام  فرمودند:

حضرت پیامبراكرم صلی الله علیه وآله دو رکعت آخر نماز ظهر را بدون مستحبات ، به سرعت خواند ، مردم پرسیدند : یا رسول الله چه کاری پیش آمده است ؟ فرمودند: مگر صدای شیون و گریه ی کودکان را نشنیدید؟ (7،6).

هرگاه امام حسن و امام حسین علیهما السلام بر حضرت پیامبراكرم صلی الله علیه وآله وارد می شدند حضرت از جا بر می خواستند و آنان را در آغوش می گرفتند و بر دوش خود سوار می کردند (8).

 پيامبر صلى‏الله ‏عليه‏ و ‏آله هر روز صبح بر سر فرزندان و نوه‏هايشان دست [نوازش] مى‏كشيدند.

 

به کاربردن بهترین واژگان در ارتباط صحیح و تغذیه روحی با حفظ کرامت انسان

روایات زیادی از معصومین علیهم السلام مطرح است که دستورات و تاکید های بسیاری در راستای تغذیه ی روحی، رشد شخصیت، احترام به عزت و کرامت کودکان در راستای ارتباط سالم مطرح فرموده اند از جمله:

قره عینی[iii] (نور چشمم)، بهجه قلبی[iv] (سرور و شادمانی قلبم)، نور بصری[v] (نور چشمم)، سرور قلبی[vi] (شادمانی دلم)، تقر عینی[vii] (روشنایی بخش چشمم)، روعه فوادی[viii] (قوت قلب من)، حبیبی[ix] (دوستم)، حبیبه قلبی[x] (دوست دلم)، روحی[xi] (جانم)، اعز عندی[xii] (عزیزترین نزد من)، یثلج قلبی[xiii] (آرامش دهنده دلم و شادی بخش قلبم) ریحانی[xiv] (گل من)

 

ارتکاب حرام و گناه غذای روح را بی ثمر می کند

يكي از مسائل عيني اين است كه: گناهان براي انسان مشكلاتي را به صورت كوتاه مدت، بلند مدت، ملموس، غير ملموس، دنيوي، اخروي، فردي و اجتماعي ايجاد مي كنند. هر گناهي به مناسبت گستره ی آن گناه، بر روي فرد تاثير مي گذارد. يكي از اموري كه زمينه ی محروميت ها و نا بساماني ها را ايجاد مي كند گناه است ممكن است كسي در بخشي از زندگيش موفق باشد ولي در بخشي ديگر به دليل عدم اداي وظيفه و يا ارتكاب معصيت موفق نباشد، گناه حتي نا خواسته هم باشد آثار وضعي خود را مي گذارد. اگر انسان در تمام مجموعه ها و ابعاد زندگي  يك مسير سالمي را داشته باشد بايد نسبت به همه ی آن فضاها وظيفه اش را با اولويت و در حد تعادل ادا كند. خداوند متعال حدودا سي و سه گناه را در قرآن كريم مطرح فرموده كه بعضی از اعمال برخي از نتايج را دارد. به عنوان مثال كسي كه در مسير گناه قرار بگيرد «والله لا يهدي القوم الفاسقين» شامل حالش مي شود و چنین شخصی، از اهل شقاوت خواهد بود، از حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله  سؤال شد علت و علامت شقاوت چيست ؟ فرمود: الاصرار علي الذنب. گناه تنفر ايجاد کرده و دل را مي ميراند.

 

حفظ عزت و حرمت نوزاد در حین تغذیه

حفظ کرامت حیات نوزاد بهترین نوع از تغذیه روحی و جسمی است و از زمانی که جنین در شکم مادر قرار دارد شروع شده و به محض تولد، غذایش در بهترین، بالاترین و محترمانه ترین قسمت از بدن مادرش با ظرافت های خاص و بسیار حکیمانه تدارک دیده می شود تا مادر ضمن حفظ کرامت و عزت کودکش با احترام کامل غذای مورد نیاز بچه اش را به وی بدهد و چشم در چشم و صورت در صورت با تبادل اطلاعات و عواطف چشمی هم تغذیه ی روحی شود و هم به جسمش غذا برساند اگر محل تغذیه کودک فرضا در سرانگشتان پا بود بچه چه اندازه تحقیر و کم شخصیت می شد؟ و چه اندازه تغذیه ی او با مشکل مواجه می گردید و چقدر از عواطف مادری بی بهره می شد و حفظ بهداشت و ارائه ی غذای سالم به نوزاد و کودک بسیار مشکل و سخت می شد خداوند متعال انسان را کرامت بخشید و فضیلت  و برتری داد به همه ی موجودات و حیوانات. حیوان چون حیوان است محل تغذیه اش نیز در پست ترین جا قرار گرفته است اما انسان چون عزت و عظمت دارد و  با فطرتی پاک  زاده می شود این گونه مورد رحمت و گرامی داشت خداوند متعال قرار گرفته است.

 در آغوش گرفتن، بوسیدن و ابراز محبت توسط والدین به ویژه مادران، استرس و احساس نا امنی نوزادان و کودکان را فرو می نشاند. شیر دادن به کودک با بزرگواری و نهایت بخشندگی و احترام باشد که در بغل گرفتن و شیر دادن به نوزادان و کودکان بهتری نوع تکریم از آنان است . عدم شیر دادن مادر موقع بد اخلاقی و ناراحتی، چرا که رفتار و افکار زن شیر ده توسط شیرش در تغذیه جسمی و روحی کودک تاثیر می گذارد. باید تمام توجه مادر موقع شیر دادن به کودک ش باشد. بایدگریه های کودکان را جدی گرفته و در کوتاه ترین فرصت پاسخ داد تا آرامش خود را دوباره بدست آورده و سبب آزرده شدن روح لطیف و پاکشان نگردد اگر نوزاد پسر است تا روز هفتم به نام محمد نامیده شود و بعد از آن با اسامیی که نشانگر عبودیت الله باشد نام گذاری گردد.اگر اسامی محمد ، احمد ، علی، حسن ،حسین، جعفر، طالب، عبدالله برای نوزادان پسر و فاطمه برای دختر انتخاب شود آن خانه برکت خواهد داشت. از القاب دادن لقب های بد و مشمئز کننده برای نوزادان پرهیز شود بلکه آنان را از همان بدو تولد باید محترمانه صدا زد. و باید در نهایت فروتنی، عطوفت و نرمی به کودکان سلام داد.

 

تغذیه ی جسم مقدمه ی رشد جان

تغذیه ی جسمی باید در مسیر رشد تغذیه ی روحی باشد در این راستا است که امیر بیان حضرت علی علیه السلام می فرمایند «قو علی خدمتک جوارحی» (9) تا جان و جسم انسان هدفدار گردد. بنابر این هر انسانی علاوه بر نیاز به غذاهای جسمی و مادی به تغذیه ی روحی و روانی نیز شدیدا نیازمند است و پاسخ به نیازهای جسمی در راستای نیازهای روحی بهترین نوع پیشگیری از ابتلای نوزادان و کودکان به ناهنجاریهای بدنی و روانی در ایام زندگی مخصوصا کهنسالی است یعنی شاکله ی جسمی و رفتارهای دوران های بعدی از همین بدو تولد ریخته می شود. در این راستا سخنان پرنغز و سیره ی نبی گرامی و ائمه اطهار علیهم السلام (بعد از غروب خورشيد نبوت اسلام با ارتحال پيامبر صلى الله عليه و آله، ماه تابناك ولايت بر انديشه ی شب‏زده ی بشر خاكى تابيد و شيعيان، على عليه السلام و فرزندان معصوم آن حضرت عليهم السلام را براى چگونه زيستن شخصى و اجتماعى پذيرفتند.) را نصب العین خود قرار داده و به اندازه ی وسع و ظرفیت محدود خود از دریای بیکران وحی طرفی بسته و از غور در اقیانوس علم و ادب ائمه ی معصومین علیهم السلام ، پرکاهی به دوست داران دانش و ادب تقدیم می گردد .

 

ارزش شیر مادر و شرایط رشد دهنده ی آن در روایات

هیچ شیری که کودک با آن تغذیه می کند از شیر مادر با برکت[xv] تر نیست.

شیر دادن به کودک با بسم الله الرحمن الرحیم شروع شده و تغذیه ی کودک با شیر مادر به قصد و رضایت خدا باشد. شیر خوردن با مکیدن کودک از سینه صورت پذیرد پس دوشیدن شیر و ریختن آن در دهان کودک این تاثیر را نخواهد داشت. با اراده و میل شیر داده شود بنابر این شیر دادن مادر با اجبار و بی میلی، موجبات رشد ذهنی و جسمی کودک را آن چنان که باید فراهم نخواهد کرد. خوردن شیر از سینه ی مادر غذای روح کودک را نیز تامین خواهد کرد. مکیدن شیر توسط نوزاد یا کودک به طورکامل باشد یعنی بچه به میل و رغبت خودش بعد از سیر شدن سینه ی مادر را ترک کند نه با اجبار و کشیدن سینه از دهان کودک. از دادن و خوراندن چیز نجس و حرام به کودک پرهیز شود. فرزند ی که از حرام متولد شده باشد آثار برکت را نخواهد داشت. انجام دادن کاری آرام بخش توسط مادر، قبل از شیر دادن به کودک، مانند قرآن خواندن ، وضو گرفتن، استراحت کردن و قدم زدن و نیز گفتن ذکر موقع شیر دادن مایه ی آرامش روح و روان کودک بوده و موافق با فطرت و نهاد او است. دوری جستن از عصبانیت و اضطراب مخصوصا موقع شیر دادن به کودک توصیه می گردد (10).

 

تاثیر رنگ شاد و بوی خوب در تغذیه و رشد ذهنی و جسمی

   استفاده کردن مادر از لباس های تمیز و رنگ شاد در محیطی شاد، بانشاط، تمیز و روشن و استعمال عطر ملایم و مناسب موقع شیر دادن به کودک  و نیز استفاده کردن مادر از سبزیجات طعم دار و سالم مورد تاکید روایات می باشد (12،11).

 

پاداش مادر شیردهنده

پاداش آرام کردن کودکی که گریه می کند توسط والدین، بهشت تا حد رضایت آنان است. زمانی که یک نوبت تغذیه جسمی و روحی فرزند (شیر دادن) تمام می شود گناهان مادر بخشیده می شود. و فرشته ای می گوید: «عمل را از نو آغاز كن كه بى‏ترديد، آمرزيده شدى». شیری که از حرام تولید شود یعنی مادر از ماکولات و مشروبات حرام استفاده کرده باشد برکت نخواهد داشت بوسیدن مادر کودکش را موجب آرامش خود مادر و نشاط و سرحال بودن مادر را به همراه دارد. مادرانی که با فرزندان خود مهربان هستند اهل بهشت می باشند (13).

 

مهمترین وظایف مشترک پدر و مادر

 پدر نیز در صورت امکان موقع شیر خوردن کودک، فرزندش را نوازش و مورد محبت و لطف خود قرار دهد. محبت (فیزیکی و کلامی) والدین به کودکان بهترین غذا برای آنان می باشد. محبت یک تعامل دو طرفه است هم مادران و پدران و هم کودکان از آن بهره می برند محبت فرزندان را مطیع والدین قرار می دهد. روابط خانوادگی مناسب و عاری از توهین و خشونت و نداشتن رابطه ی سرد پدر و مادر از بسیاری از  بیماری های جسمی و روحی و روانی پیشگیری می کند. والدین سعی کنند رابطه ی شان با کودکان شان از لحاظ کلامی غنی و از نظر عاطفی حمایت گرانه باشد. برای پدر و مادر تغذیه ی روحی کودک بهتر از صدقه دادن است. و بهترین اعمال برای والدین دوست داشتن حقیقی فرزندان است. والدینی که خیر خواه فرزندان خود هستند دوست داشتنی ترین بندگان خدا بوده و از بهترین مردم حساب می شوند. بازی کردن با کودک و خود را به کودکی زدن نوعی تغذیه محسوب می شود بازی برای رشد اجتماعی، عاطفی، فیزیکی و شناختی کودک اهمیت دارد. گرچه محبت در طول عمر سرمایه ی بقاء وحیات انسان ها بوده و ضمانت تغذیه و سلامتی روح است ولی تا 7 سالگی بیشتر مورد نیاز می باشد. لمس نوزاد و کودک و ابراز محبت و عشق به آنان در سلامتی روح و جسم شان بسیار مهم است.داشتن روحیه ی سالم و خوب نوزاد در بدو تولد مرهون برنامه ریزی توسط والدین در دوران جنینی است. همیشه شاداب و با نشاط بودن والدین ضروری است. از شیر گرفتن باید با مشورت و رضایت مادر و پدر باشد (14-16).

 

تغذیه روح قبل از تغذیه جسم

گفتن اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ قبل از بریدن ناف نوزاد(اولین فرصت) موجب پیشگیری از جنون خفیف، تابعه و تشنج و از  باد ی که در داخل بدن نوزادان است می باشد حفظ از وسوسه های شیطان است.

تحنک یعنی رساندن به مقدار خیلی کم از آب فرات و یا تربت امام حسین علیه السلام و یا آب آسمان  و یا خرما به قسمت بالای دهان نوزاد مستحب است (17).

 

نتیجه گیری:

اصول تفکر دینی و یا اصولی که توسط خداوند تبارک و تعالی برای زندگانی انسان و به طور عام برای تداوم حیات و بقای عالم هستی مقرر گردیده اند اصول ثابتی هستند که در هر مقوله ای از حیات و برای هر زمان و مکان جلوه و تجلی خاص خویش را دارند. بنابر این لزوم عمل به سیره نبوی و ولوی از منظر تغذیه، امری حیاتی است. و از روایات فوق الذکر می شود به یک سیره و روشی دست پیدا کرد که اگر عملی گردد فرزندان  با برکت خاص به رشد متعالی از نظر جسمی و روحی نایل آمده و جامعه ای ایده آل دینی، ارزشی و سالم در این برهه از زمان که بیماری های جسمی و به ویژه روحی و روانی به شدت شیوع پیدا کرده است، خواهیم داشت. انشاء الله تبارک و تعالی

 

پی­نوشت

 



[i]. تربیت شکل خاصی است که مربی با هدف های خاصی با اراده  و عمد جهت هدایت اعمال و رفتار کودک و نوجوان برای تماس صحیح با جامعه ، به روح انسان می دهد و به تعریف دیگر تعدیل قوا و تمایلات نفسانی و غرایز و شکوفا کردن وجدان اخلاقی و تمایلات عالی نفسانی توسط فرستنده ی پیام، در گیرنده ی پیام  می باشد.

[ii]. امام علی علیه السلام  در سفارش های خود به امام حسن علیه السلام می فرمایند : قلب و دل نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده ی پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود . پس در تربیت تو شتاب کردم. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی ،  نامه 31

[iii]. حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 14، ص450

[iv]. چند نکته در رابطه ی با قلب: 1- ذکر کمال عواطف با قلب است. 2 - . قلب منشأ حيات است .3 - مركز حيات و روح نباتى يا حيوانى، در قلب بوده و ادامه ی حیات هم با قلب است 4 - قلب، تمام هويت انسان بوده و همه ی ابعاد انساني را شامل مي‏شود).علامه مجلسی،  محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت، ج23، ص142)

[v]. همان، ج23، ص110

[vi]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج45، ص28

[vii]. کلینی، محمد ابن یعقوب، 1413 ، الکافی، دار الکتب الاسلامیه،ج1 ، ص297

[viii]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج20، ص53

[ix]. همان، ج43، ص333

[x]. همان، ج22، ص509

[xi]. حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413،موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 7، ص103

[xii]. همان، ج15، ص382

[xiii]. کلینی، محمد ابن یعقوب، 1413 ، الکافی، دار الکتب الاسلامیه،ج1 ، ص297

[xiv]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج43، ص317

 -[xv]  برکت به معنی خیرالهی جستن ، ثبات و دوام چیزی است و زیاد شدن از خواستگاه نا  محسوس  و زیادت، نمو، سعادت و فایده  و برتری از معانی برکت است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 منابع

1.       قرآن کریم، سوره ی مبارکه ی روم، آیه ی شریفه ی 10

2.       محدث نوری، میرزا حسین، 1408 ، مستدرک الوسائل ، موسسه آل البیت، ج15،ص137

3.       علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت، ج32، ص447

4.       قرآن کریم، سوره مبارکه ی احزاب، آیه ی شریفه ی ۲1

5.       نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، 1386، انتشارات الهادی، خطبه ۱۱۶ و نامه 31

6.       کلینی، محمد بن یعقوب،1413، اصول کافی، بیروت، انتشارات دار الاضواء، ج2، ص644

7.       کلینی، محمد بن یعقوب،1413، اصول کافی، بیروت، انتشارات دار الاضواء، ج٦، ص٤٨

8.       مجلسی، محمد باقر،1404 ، بحار الانوار، بیروت، انتشارات موسسه الوفاء، ج٤٣، ص٢٨٥

9.       قمی، شیخ عباس،مفاتیح الجنان، انتشارات هجرت، دعای شریف کمیل، ص 120

10.   حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 14

11.   محمدی ری شهری، محمد، 1386، دانش نامه احادیث پزشکی، دارالحدیث، قم 

12.   محمدی ری شهری، محمد، 1381، منتخب میزان الحکمه، دارالحدیث، قم

13.   صالحی، هاشم، نهج الفصاحه، ترجمه: ابراهیم احمدیان، 1381، گلستان ادب،  قم، صص 93، 398، 399

14.    آمدی، عبدالواحد،1382، غرر الحکم و درر الکلم، انتشارات امام عصر علیه السلام، ص36

15.    حرانی، ابومحمد، 1384، تحف العقول، انتشارات آل علی، ص456 

16.    پارسا، محمد، 1376، روانشناسی رشد كودك و نوجوان، انتشارات بعثت، تهران

17.   محدث نوری، میرزا حسین، 1408 ، مستدرک الوسائل، موسسه آل البیت، ج15، ص137

 

 

 

+ نوشته شده در  شنبه چهاردهم دی 1392ساعت 14:15  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

بسم الله الرحمن الرحيم

 

نیاز به پژوهش در دانشگاه ها و اهمیت آن:

      مراكز آموزش عالي و دانشگاه ها محل توليد و نشر علم، جايگاه  و بستر مناسب تبادل و تعامل افكار و آزاد اندیشی است كه با گرد هم آوردن دانشمندان، انديشمندان، علماء، متفكران و محققين ضمن در اختيار گذاردن ابزار و منابع تحقيق و پژوهش، راه استخراج، توليد علم و ارتقاء معرفت را هموار مي كنند.

     اساتيد، رهبران و رهروان فكري و دانش آموختگان  اين مراكز با علم به اينكه از يك طرف «العلم لا ينتهي »[1] و «شيئان لا يبلغ غايتهما العلم والعقل »[2] و از طرف ديگر در خواست عالم‌ترين و با عظمت ترين شخصيت جهان اسلام از خداوند عليم « رب زدني علما »[3] گوياي اين حقيقت است كه دانش را پاياني نيست. و از آنجایی که پژوهش مایه ی حیات دانش و اندیشه است و بدون آن علم رکود پیدا کرده و زایل می گردد. لذا با داشتن روش و رويكرد علمي و به كار گيري تكنيك هاي نوين آموزشي در بر خورد با مسائل و مشكلات زندگي سبب مي شوند تا قابليت ها و توانائي هاي بيشتري در بالا بردن سطوح علمي و عملي و افزايش بهره‌وري، كار آيي و حل مشكلات جامعه داشته باشند. «العقل غريزه تزيد بالعلم و التجارب »[4] خرد و عقل گوهري است كه به دانش و آزمايش فزوني گيرد. و در این راستا به روایاتی چند در زمینه ی ارزش پژوهش اشاره می گردد.

 

اهمیت تحیق در روایات:

ان من معادن التقوی تعلمک الی ما قد علمت علم ما لم تعلم . از مایه های پرهیز کاری است که نا دانسته ها را بیاموزی و به دانسته هایت پیوند دهی.

ضاله المومن العلم کلما قید حدیثا طلب الیه آخر. دانش و علم گمشده ی مومن است و هردم چیزی بیاموزد، چیز دیگری می جوید.

طلب العلم افضل عند الله من الصلاه و الصیام و الحج و الجهاد فی سبیل الله عزوجل . در پی دانش رفتن از نماز و روزه و حج و جهاد در راه خدا (مستحبی) بهتر است.

ان الله تعالی کتب علیکم السعی فاسعوا. خدای برترین کوشش را برشما واجب کرده است پس بکوشید

هرکس چیزی بجوید و بکوشد می یابد.

افضل الناس رجل یعطی جهده. کسی از همه ی مردم برتر است که همه ی کوشش خود را به کار بندد.

 

ابزار تحقیق

     بر خورد علمي با مسائل، نيازمند داشتن انگيزه و مهارت هايي مانند تحليل و حل مسئله، تصميم گيري، مطالعه و يادگيري فعال، طراحي و انجام پژوهش هاي علمي، انتشار نتايج تحقيقات، نگارش و ارائه ی مقالات و.... است كه در نهايت موجب تسريع توسعه ی همه جانبه ی كشور مي باشد. بديهي است كه فراگيران در اين مراكز مخصوصا جويندگان علم و دانش  بايستي بر مهارت هاي، جستجوی منابع(search)، پروپوزال نویسی، مقاله نویسی، روش تحقیق، آمار(spss)، حل مسئله، كار گروهي (مباحثه و تبادل افكار ) و تفكر انتقادي صحيح مسلط باشند. وبه عواقب سرقت علمی –ادبی آگاهی داشته باشند.

 

موانع و رکود تحقیق و پژوهش

      ضعف هاي موجود در دانشجویان در زمينه‌هايي مانند: شيوه هاي مطالعه و ياد گيري، استفاده ی بهينه از توانايي ها و معلومات اساتيد گرانقدر  و بهره كافي بردن از كلاس درس، نگارش مقاله، و مبانی تحقيق، همچنين كمبود انگيزه هاي مادي و معنوي در دو ركن مهم و ركين آموزش(استاد و دانشجو)، و نيز پايين بودن ارتباط معنوي و شايسته بين مسؤلين و اركان آموزش، و احيانا كم توجهي در زمينه ی درك حقوق متقابل و کسالت و تنبلی و راحت طلبی، موجب رکود علمی شده و مع الاسف برخی از دانشجویان به دانشگاه به چشم پاسگاه نگاه کرده و فقط در فکر پاس کردن واحدهای درسی می باشند كه اگر روند كنوني افت كيفيت آموزش، نو آوري درحد ضعيف، عدم هماهنگي با شتاب ها، كاهش انگيزه ها و عواقب ناشي از اين امور به همين صورت ادامه يابد و خداي نا كرده دانشجو در تحصيل علم و معرفت، استاد در تدريس و تربيت، كوتاهي نمايند و عنايت مسؤلين به  اين امور محدود باشد علاوه بر حصول نارضايتي حضرت حق، در دهه هاي آتي با بحران شديد افت پاسخگويي به نيازهاي علمي و سؤالات متناسب با زمان و عملكرد نيروي كار و در نتيجه پايين آمدن كيفيت خدمات و توليد علم مواجه خواهيم بود و از جهان دانش فرسنگ ها فاصله خواهيم گرفت. حضرت امام خمینی(ره) در این راستا می فرماید: اجانب با فعالیت خود مدارس و دانشگاه های ما را از محتوا خالی کرده اند... امیدوارم همه کمک کنند تا فرهنگمان و فرهنگ اسلامیمان، فرهنگی که شیخ الرئیس را درست کرده است را باز یابیم. [5]              

 

راه کارهای توسعه و رشد علمی

     به نظر مي‌رسد اساس كار اكثر اين مراكز فعلا بر حفظ آثار گذشته ها است درصورتي كه وظيفه ی اصلي اين مراكز نوآوري، پويايي، زنده بودن، حيات دادن و نسلي نو و تازه به بار آوردن توسط تحقیقات و پژوهش هاست كه با حيات و ابديت مراكز علمي در ارتباط مستقيم مي‌باشد.  لذا جهت پيشگيري ابتلاء جامعه به اين مشكل راهكارهايي از جمله: ايجاد انگيزه هاي لازم جهت تعليم  و تعلم خالصانه براي خدا همراه و قرين با تزكيه[6]، همت راستین و نيز مجهز كردن دانش پژوهان به مهارت هاي لازم كسب، توليد و به كار گيري دانش و حمایت کامل از نخبگان و اندیشمندان را مي طلبد چرا که حمایت خالصانه، بی شائبه و همه جانبه از نخبگان، رهبران، بزرگان و رهروان فکری جامعه به عنوان یکی از بهترین راه های ارج نهادن به علم و دانش، و توسعه ی آن است، تمسك قولي و عملي به حضرات معصومين عليهم السلام علي الخصوص حضرت امام زمان عجل الله تعالي فرجه الشريف و تلاش و کوشش بی وقفه و مستمر، موجب ارتقاء و ماندگاري علوم و صبغه الهي گرفتن آن و در نتيجه بقاء ارزش زحمات و فعاليت هاي متمسكين به منابع و سرچشمه هاي علوم فیاض و لايتناهي خواهد بود، (انشاءالله).

 

مقام معظم رهبری حفظه الله تعالی می فرماید:

     علم را می توان با تلاش و کوشش به دست آورد و جوانان ما در محیط های علمی با دستیابی به چشمه  ی جوشان علم و پیدا کردن راه های میان بر می توانند پیشرفت و ارتقای کشور را در آینده تضمین کنند. [7]

 

تعریف تحقیق:

 کاوش دقیق ، به کنه مطلب رسیدن ، واقع چیزی را به دست آوردن  و در انگلیسیresearch  گفته می شود.

 

انواع تحقیقات:

تحقیقات بنیادی:

به منظور توسعه و گسترش مرزهای دانش بشری در یک حیطه ، طراحی و اجرا می شود.

 

تحقیقات کاربردی:

     برای حل مشکل موجود و یا پاسخ به  نیاز در حیطه ای ، طراحی و اجرا می گردد که کاربرد نتایج آن در جامعه مشهود است.

 

تحقیقات بنیادی کاربردی:

 هم به جهت توسعه ی دانش و هم حل مشکل موجود در یک حیطه انجام می شود.

 

مراحل تحقیق:

1-    انتخاب موضوع و عنوان تحقیق

2-    بیان مساله

3-    بررسی متون

4-    تنظیم اهداف

5-    روش بررسی

6-    طرح کار

7-    تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری

8-    تدوین گذارش نهایی ، انتشار و کاربرد نتایج آن

 

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی

18/9/92



[1]-  غرر الحكم ج2 ص1000

[2] -  غرر الحكم ج2 ص1005

[3] - سوره مباركه طه آيه شريفه 114

[4] - غرر الحكم ج2 ص950

[5] -  صحیفه نور ج5 ص30

[6] - « فان ارد ت العلم فاطلب اولآفي نفسك حقيقة العبودية» پس اگر خواهان علم ودانش هستي , ابتدا حقيقت بندگي را در عمق جان خود جستجو كن . ( بحار الانوار ج1 ص225 روايت 17 باب27)

[7] -  سخنرانی مورخ6/12/76 . طب ایرانی اسلامی در آیینه تاریخ

+ نوشته شده در  شنبه سی ام آذر 1392ساعت 11:25  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

تهيه و تحقيق :   دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوج

 

راه های ارتباط اسلامی و سالم با کودک ، نوجوان و جوان: قسمت اول

ائمه معصومین علیهم السلام در راستای  بر قراری ارتباط سالم ، مناسب و جذاب بویژه با  فرزندان روایات بسیار زیادی دارند از جمله می فرمایند: یا بنی(فرزندم)،

 بنفسی انت(قربانت بشم)،

بضعه منی(پاره ای از تنم)،

شقیق فوادی و شقیقه فوادی(پاره ای از قلبم)،

ثمره فوادی(میوه ی دلم)، 

 قره عینی(نور چشمم)،

 ابنی و فوادی(پسرم و قلبم)،

بهجه قلبی(سرور و شادمانی قلبم)،

نور بصری(نور چشمم)،

 نورعینی(نور چشمم)،

 ریحانتی(گل من)،

ابنی و ولدی(پسرکم و فرزندم)، 

 ضیاءقلبی(نور دلم) و...

 این کلمات از بین ده ها روایت از روایات گهر بار ائمه ی معصومین علیهم السلام  استخراج شده است

 

اگر خدای ناکرده کسی شخصیت کودک و نوجوان خود را خرد کند و اهانت و بی احترامی به او نماید و او را درمیان جمع تحقیر کند به عنوان مثال: متاسفانه در جامعه شایع هم است  به  فرزند  خود نا آگاهانه و در حال غفلت گوساله بگوید اولا خودش را تنزل داده و ثانیا فرزندش به فکر رشد ذهنی و تعالی فکری خود اندیشه نخواهد کرد و با خود خواهد گفت اگر بزرگ شدم گاو خواهم شد پس چرا این همه آزار و اذیت و سختی ها ی تحصیل علم و ادب و معرفت را متحمل بشوم ؟

 وقتی از توماس ادیسون می پرسند . سبب رشد تو چه بود ؟ می گوید:

1-   پشتکارم و 2 - مادرم .

 می پرسند مادرت چگونه تو را رشد داد؟ می گوید :

هر وقت که به خانه می آمدم. مادرم به من انرژی مثبت می داد و می گفت توماسِ اندیشمندم ، توماسِ متفکرم ، توماس مخترعم، توماس دانشمندم و...

 توماس 195 اختراع به ثبت رساند یکی از آن ها برق است.

 

معصومین علیهم السلام به هیچ وجه بی احترامی و تحقیر فرزندان را اجازه نداده و خود هرگز به این عمل مرتکب نشده اند.

 

تهيه و تحقيق :   دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوج

 

راه های جذب کودک ، نوجوان و جوان: قسمت دوم

سلام علیکم

ائمه ی معصومین علیهم السلام در راستای  بر قراری ارتباط سالم ، مناسب و جذاب بویژه با  فرزندان روایات بسیار زیادی دارند و کلمات زیر  از  ده ها روایت استخراج شده است که به تعدادی از آن ها اشاره می گردد زمانی که فرزندان خود را مورد خطاب قرار می دهند می فرمایند:

الروح فِي بَدَنِي(روح جانم)،

 ارومتی(ریشه و اصل و تبارم)،

 مزاج مائی(مایه ی حیات و زندگی بدنم)،

مهجتی(شادمانی و خوشحالیم)،

 سرور قلبی(شادمانی دلم ،

قوه رکنی(پشتیبان و تکیه گاه من)،

 ضلع من اضلاعی(قوام و استحکام من)،

اعز عندی(عزیزترین من)،

 ریحانی(گل من)،

 بنفسی انت(قربانت برم)،

سکینه قلبی(آرامش و سکونت دلم)،

فداها ابوها(پدر قربانت بشود)،

 ام ابیها(مادر پدرش) و ده ها کلمه و جمله ی دیگر که بیانگر کمال احترام و شخصیت دادن به دیگران است را به ما بیان می فرمایند.

 

شما را به خدا چند بار از این کلمات برای فرزندان و همسر خود استفاده کرده اید؟ چند بار برای پدر و مادر، این جملات را به کار برده اید؟

 

بنابر این هر زمان که با کوله باری از خستگی های8-7 ساعته ی کار و تلاش روزانه به خانه تشریف بردید بعد از سلام و ادب با استفاده از کلمات مذکور در قسمت اول و دوم، با بچه ها ی عزیزتان دست بدهید، روبوسی کنید، مخصوصا  با ... و این محبت و تفقد را  از دختر بچه ها شروع بفرمایید تا همیشه شاداب ، با نشاط ، سرحال و بشاش بوده و از مومنین محسوب شوید انشاء الله تعالی و تبارک (المومن بشره فی وجهه یعنی شادابی مومن در چهره اش نمایان است) .

 

تهيه و تحقيق :   دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوج

 

3 - راه های جذب کودک ، نوجوان و جوان: قسمت سوم

سلام علیکم                        ائمه ی معصومین علیهم السلام در راستای  بر قراری ارتباط سالم ، مناسب و جذاب بویژه با  فرزندان روایات بسیار زیادی دارند از جمله می فرمایند:

تقر عینی(روشنایی چشمم)،

 یثلج قلبی(آرامش دلم)،

یبرد فوادی(خنکی قلبم)،

 مهجه قلبی (شادی قلبم)،

 راحه فوادی(شادمانی قلبم، نیروی تازه ی در دلم)،

 روعه فوادی(قوت قلب من)،

قلبی(دل من)،

تحیی فوادی(زندگی دلم)،

 حبیبی(دوستم)،

 حبیبه قلبی(دوست و عشق دلم)،

 قوه رکبی(نیروی زانو هایم)،

مفرج الکرب عن وجهی(زایل کننده ی غم و اندوه از چهره ام)،

 کاشف الکرب عن وجهی(از بین برنده ی غم و اندوه از چهره ام)، 

 بصری(چشمم)،

 روحی (جانم)،

هنیئا لک السلامه(سلامتی برای تو گوا را باد)،

نفسی لنفسک الفداء(جانم فدای تو باد)

 

چند نکته:    1 - ذکر کمال عواطف با قلب است.

2 - . قلب منشأ حيات است .

3 - مركز حيات و روح نباتى يا حيوانى، در قلب است. و ادامه ی حیات هم با قلب است

3 - قلب، تمام هويت انسان بوده و همه ی ابعاد انساني را شامل مي‏شود.

یعنی فرزندم  اولا زنده بودن تو زنده بودن من است یعنی به حدی به تو علاقمندم اگر خدای نکرده تو نباشی من هم نخواهم بود. ثانیا تو باید طوری زندگی کنی که ادامه دهنده ی حیات و زندگی من باشی. ثالثا تمام هویت و حقیقت انسانی من تویی .

این در صورتی است که والدین و فرزندان از یک منبع تغذیه شوند و آن همان منبع فیض الهی و ربوبی است.

- فؤاد در معانى جوشش، افروختگى، پختگى و يا تجزيه و تحليل و ابتكار به كار مى‏رود. كاربرد كلمه «فوائد» براى اشاره به معنايى ظريف‏تر است.

بنابر این فرزندان گرامی و یا همسر عزیزتان که از مدرسه و یا بیرون می آیند به پیشوازشان رفته و با استفاده از کلمات و جملات درربار ائمه ی معصومین علیهم السلام  موارد پیشگفت را عملی فرمایید.(قسمت 1 تا 3

+ نوشته شده در  شنبه شانزدهم شهریور 1392ساعت 14:18  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

بسم الله الرحمن الرحیم

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوج

تاثیر انیمیشن ها در رشد فرهنگ نماز در بین کودکان و نوجوانان

چکیده :

     توجه و پاسخ دادن به نیازهای معنوی کودکان و نوجوانان مخصوصا نیاز به پرستش و عبادت، یکی از ارکان رشد و تعالی می باشد و انیمیشن ها نقش به سزایی در رشد و ارتقاء معنوی آنان دارد اما متاسفانه کم بودن مباحث اصول و فروع دین به ویژه معارف نماز و نیز اهتمام ضعیف در پرداختن به مسائل و احکام نماز، چرایی خواندن نماز، آداب، اسرار و آثار نماز، آداب وضو، نماز اول وقت، نماز جمعه و جماعت، حضور قلب در نماز، آیات و احادیث نماز و عواقب سبک شمردن نماز، برای کودکان و نوجوانانی که ذهنی فعال و جذاب دارند در انیمیشن ها نگران کننده می باشد چرا که از 313 انیمیشن مورد بررسی تحلیل محتوایی حدودا 2 درصد به نماز پرداخته است. لذا تقویت شناخت و انتقال مفاهیم و معارف اعتقادی و احکام عبادی با روش های موثر به ذهن کودکان و نوجوانان توسط انیمیشن ها از مهم ترین و اساسی ترین راه های پرورش نسل نو براساس فرهنگ نماز می باشد.

کلید واژه:  نماز، ادبیات دینی کودک و نوجوان، انیمیشن

 

مقدمه

و من احسن قولا ممن دعا الی الله[1]

«امروز رسانه‏ها در دنيا فكر، فرهنگ، رفتار و در حقيقت هويت فرهنگى انسان ها را القاء مى‏كنند.»[2]

بیش از 32 درصد از جمعیت کشور را کودکان و نوجوانان بین 2 تا 18 ساله تشکیل می دهد[3] این امر بیانگر اهمیت آگاهی از نیازمندی های اعتقادی، اعمال عبادی، اخلاقی، روحی، جسمی، عاطفی، اجتماعی، تفریحی و آموزشی این مقاطع سنی می باشد.

«پاره ای (قسمت مهمی) از نیازهای اطلاعاتی افراد را نیازهای مذهبی و دینی تشکیل می دهند. این دسته از نیازها در اهداف نظام آموزش جایگاه ویژه ای داشته و در سلسله مراتب نیازهای مازلو از آن به عنوان نیازهای ایمنی و خود شکوفایی یاد می شود»[4] و «ترقی و رشد شخصیت انسان به اندوختن دانش، عالم شدن، پیشرفت فن آوری و افزایش ثروت محدود نیست بلکه رشد ظرفیت های معنوی، ارتقاء روحی و  اخلاقی، اساس ترقی و تعالی است»[5]  و این مهم، خود به خود حاصل نخواهد شد مگر این که نسل پیشین در مقابل نیاز های نسل کودک و نوجوان درک درستی داشته و در مقابل آن احساس مسئولیت داشته باشد.

رسانه های الکترونیکی بیشترین وقت کودکان را در انحصار خود دارد و کارتون ها و انیمیشن ها نقش فوق العاده مهم در سرگرمی ها و انتقال میراث فرهنگی و فکری و شکل گیری شخصیت کودکان و نوجوانان و چگونگی تربیت و اعمال و رفتارها را در بزرگسالی دارد. انیمیشن ها با تصویرسازی و الگوسازی مناسب، بهترین و قدرتمندترین ابزار برای فرهنگ سازی و زیر ساخت های شیوه و سبک زندگی در جامعه است. که در صورت ذائقه سازی صحیح و تولید برنامه های پرمحتوا، آموزنده و جذاب در آن ها می توان، مفاهیم دینی، علی الخصوص آموزه های نماز را به کودکان و نوجوانان به روشی صحیح به ویژه به صورت غیرمستقیم منتقل کرد. متاسفانه در تولید برخی از کارتون ها برای کودکان و نوجوانان، اهتمام خاصی به القای مفاهیم اساسی دین اسلام مانند اصول اعتقادات و مناسک و فروع دین به ویژه اهمیت، آثار و احکام نماز که همراه کودکان و نوجوانان از سنین تکلیف تا آخر عمر می باشد،  داده نمی شود. لذا  این مسئله پیش خواهد آمد که در آینده عمل به دین و مفاهیم آن کمتر شده و سرپیچی از دستورات و احکام دین از جمله سبک شمردن نماز در جامعه شایع گردد.

 

اهمیت ترویج نماز در انیمیشن ها

حضور موثر و انکار ناپذیر دین در تاریخ زندگی بشر، شناخت دینی را به یکی از اصلی ترین سرچشمه های معرفت تبدیل کرده است و از طرفی هم دغدغه ی درونی و دل مشغولی دایمی همه ی دین داران واقعی این است که نسل جدید و آینده، جامعه ای مومن به ارزش ها و عامل به احکام باشند. شکل گیری شخصیت دینی به معنی برخورداری از ویژگی های خاص مطابق با معیارهای تعالیم دینی مرهون آموزش های مستقیم و غیر مستقیم در هریک از جنبه های معرفتی انسان ها است که از بستر خانواده با عملکرد مثبت والدین و امور تاثیر گذار آغاز و در مدرسه، دانشگاه و جامعه استمرار پیدا می کند.

بیان گهر بار حضرت رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله که فرمودند: «من تعلم فی شبابه کان بمنزله النقش فی الحجر» هر کس که در نوجوانی  دانشی را یاد بگیرد مانند حکاکی در سنگ است(یعنی ماندگاری نسبتا ثابتی دارد)[6] و سخن بسیار بلند حضرت علی علیه السلام که فرمودند: «العلم فی الصغر کالنقش فی الحجر» یادگیری در دوران کودکی مانند حکاکی و نقش در سنگ است[7] گویای استقرار مستمر علوم و مفاهیم دینی مانند نماز در اذهان پاک و منزه کودکان و نوجوانان است این همان احیا ی معارف و مفاهیم دینی است. حضرت امام رضا علیه السلام فرمودند: خداوند بیامرزد کسی را که امر ما را احیا کند، یعنی تعالیم (علوم از جمله فقه، دانش ها، محاسن اخلاقی و معارف) ما را انتشار دهد و به دیگران بیاموزد. چون هرگاه مردم زیبایی ها و عمق کلام ما را دریابند، از آموزه های ما پیروی خواهند کرد.« فان الناس لو علموا محاسن کلامنا لاتبعونا»[8] در این راستا، انتخاب قالب هنری، اعتقاد و اعتنا به مفاهیم دینی، اصلی مهم و اساسی در ارائه ی این گونه مطالب به کودکان و نوجوانان به شمار می رود.

راه های دریافت مفاهیم نماز و پرورش نسل نو بر اساس فرهنگ نماز

بدیهی است کودکان و نوجوانان از دو راه مستقیم و غیر مستقیم مفاهیم دینی را در یافت می نمایند و بهترین شیوه برای تاثیر گذاری در فراگیران روش غیر مستقیم است چرا که این محیط را خود شان با علاقه و اختیار خویش انتخاب می کنند.

 کارتون ها، بازی های رایانه ای، برنامه های تلویزیون به طوراعم، برنامه های کودک ونوجوان به طوراخص وکتاب ها، از جمله ی محیط های غیر مستقیم می باشند که در یاد دادن، انتقال و القاء نقش نماز و آثار فرهنگی و اجتماعی آن و پرورش نسل نو بر اساس فرهنگ نماز و سبک زندگی سالم دینی  به این مخاطبین خاص فوق العاده موثر خواهد بود.

انیمیشن ها به جهت داشتن فضای فانتزی و برخورداری از رنگ آمیزی های متنوع مورد توجه و جالب، از جذاب ترین و دوست داشتنی ترین برنامه ها برای کودکان و نوجوانان هستند.

 

ویژگی های دوران کودکی و نوجوانی

وجود نیازها و امکانات ویژه در کودکان و نوجوانان و داشتن ذهنی شفاف و زود جذب، نگه دارنده با تاثیر پذیری عمیق، ماندگار[9] و پردامنه، منقاد وآینده ساز، ولی کم تجربه، پاک وخالی الذهن بودن از رذایل ومنکرات، شتاب کننده ی در کارهای خوب و خیر[10] و دارای قلبی لطیف[11] و آماده ی پذیرش هر بذری[12] موجب می شود که به آنان توجه بیشتری گردد. به خاطر همین خصوصیات است که در هر برهه ای از زمان،  دشمنان با تاثیرِ مزمن، متوالی و مستمر بر این قشر، آینده ی ملتی را متحول می کردند.

درست است که کودکان دارای محدودیت تجربه، زبان و دقت تفکیک می باشند(از نظر  فکری نمی توانند مدت زیادی تفکر نموده و یا در تفکیک سره از ناسره و حق از ناحق با مشکل مواجه هستند) و قدرت دریافت رویدادهای مختلف را در یک زمان ندارند و ممکن است درک درستی از مطلب را نداشته باشند ولیکن مطالب چه صحیح و چه باطل، در لایه های ذهن آنان نقش می بندد. لذا با توجه به این محدودیت ها، ویژگی های خاص و نیازهای کودکان در سنین مختلف می طلبد که بزرگسالانِ آگاه و دلسوز، هنرمندانه و مبتکرانه راه صحیح ورود و خروج در مسائل دینی از جمله تبیین محاسن نماز را به طور درست و دقیق در اختیار این گروه قرار دهند تا علاوه بر عمیق کردن بینش نسبت به ماهیت انسان و ساختن خود از طریق اقامه نماز، جامعه را در نیل به کمال و سعادت رهنمون گردند. باید پذیرفت که در شرائط امروزی پرداختن به مفاهیم دینی و اعتقادی به ویژه نماز، نیازمند آگاهی و درایت بیشتری نسبت به گذشته می باشد. چراکه اولا دین ستیزان و مغرضان، با بهره گیری از انواع رسانه ها و هنر در تمامی زمینه های مربوط به شئون انسانی با همه ی امکانات شیطانی، سعی در گمراه کردن افکار جامعه ی اسلامی به ویژه کودکان و نوجوانان دارند و ثانیا تا گذشته ای نه چندان دور، کودک از دامان خانواده، اصول، مبانی و مفاهیم دینی را فرا می گرفت و به مرور زمان، این اصول و مبانی در  وجود او نهادینه می شد و تخطی از آن ندامت و پشیمانی را به دنبال داشت و همین احساس نیز،  پایبندی بیشتر به مبانی دینی از همه مهمتر اقامه نماز را موجب می شد. اما با گذشت زمان و ظهور فن آوری های نوین اطلاع رسانی و گسترش و نفوذ آن در زندگی مردم و دسیسه های بدخواهان، امروزه شاهد آن هستیم که به آسانی و سادگی گذشته، قادر به تاثیر در تبلیغ مبانی دینی و اعتقادی نمی باشیم و از سوی دیگر، عدم برنامه ریزی صحیح و اصولی در حوزه ی تبلیغات دینی نیز مزید بر علت شده است تا اذعان کنیم که در عصر فن آوری اطلاعات که هر روز ترفند و حربه ای تازه برای دین گریزی تدارک دیده می شود با مشکلات عدیده ای روبرو شویم.

نکته ای که در اینجا باید به آن اشاره کرد و مورد توجه روان شناسان نیز می باشد آن است که کودک، هنگام تماشای کارتون، خود را در قالب شخصیت های کارتونی می گنجاند در این راستا کارتون ها باید ضمن فراهم کردن زمینه های اندیشیدن و شناخت پیرامون مفهوم متعالی رشد و کمال انسان و القای مفاهیم متعالی دین الهی و آسمانی اسلام مخصوصا نماز و سبک زندگی بسیار متعادل و رشد دهنده در اثر اقامه ی صحیح  نماز، به کودکان و نوجوانان، طوری طراحی شوند که موجبات تجلّی فطرت و شخصیت همه جانبه ی کودکان و نوجوانان را فراهم آورده و در مسیر به فعلیت رساندن استعدادهای درونی و نهانی آنان کاملا موثر عمل کنند. تا آنان با عمده ترین و بهترین شیوه های پرستش و عبادت خدا و رسیدن به خدا وند یکتای متعال آشنا شده و ثابت قدم باشند تا در نتیجه با انجام فرائض به ویژه اقامه ی نماز به حضرت حق نزدیکتر گردند.

« یکی از مهمترین ساحت های دین ، ساحت ادبی و هنری است دین، هنر و ادبیات ارتباط تنگاتنگ وگسترده باهم دارند. تولستوی در کتاب «هنر چیست» با ارائه ی تعریفی از «هنر» و « ادراک دینی» به بیان رابطه ای از دین و هنر در جامعه پرداخته و معتقد است که «هنر و ادبیات مانند سخن و زبان، وسیله ی مفاهمه یا ارتباط جهت حرکت پیشرو آدمی به شمار رفته، پیشرفت جامعه را به سوی کمال فراهم می سازند »[13].

 اهتمام در یاد دادن مسائل و احکام نماز از جمله اهمیت و چرایی خواندن نماز، آداب وآثار نماز، آداب وضو، نماز اول وقت، نمازجماعت، نماز جمعه، حضور قلب در نماز، سبک شمردن نماز، آیات و احادیث نماز به صورت ساده و جذاب سبب می شود که کودکان با نماز آشنا شده و در نوجوانی و زمان بلوغ به نماز شوق و رغبت زیادی بدهند. چرا که مغزکودک با کمک حواس موجود در بدن، همچون دوربین عکاسی است که از هر چیزی که در برابر آن قرار می گیرد، عکس بر می دارد و از همه مهمتر حتی در دوران جنینی صدا ها را می شنود و در حد درک خود تجزیه و  تحلیل می نماید از این رو مستحب است وقتی طفل در رحم مادر قرار دارد وی را با آیات قرآن آشنا ساخته زمانی که متولد می شود در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه[14] بخوانند، تا ندای الله اکبر و لا اله الا الله و یگانگی خدا از همان ابتدای تولد در جان و دل کودک نهادینه شده و او را با توحید آشناتر سازد و از دریای معارف طرفی ببندد.

 

اجر و پاداش سازندگان انیمیشن ها

  ارزش کار تولید کنندگان انیمیشن ها در صورتی که در جهت قرب الی الله بوده و رشد دهنده ی اعتقادات دینی در کودکان ونوجوانان، ازجمله ترغیب کننده ی به نماز وشکوفا کننده ی وجدان اخلاقی در راستای شکر منعم و دفع خطر حتی احتمالی هم باشد بسیار زیاد است و خدمت گذاری به روح و عقل انسان ها با خدمت گذاری به بدن آنان به هیچ وجه قابل مقایسه نیست حضرت پیامبر صلی الله علیه و اله وسلم در رابطه ی با ارزش خدمت کردن به بدن می فرمایند یا علی اگر یک نفر، گرسنه ای را سیر کند ثواب بنده آزادن کردن دارد اما در راستای خدمت به جان و هدایت حتی یک انسان، آن حضرت خطاب به حضرت علىعليه السلام فرمود:لان یهدى اللّه بك رجلاً واحدًا خير لك ممّا طلعت عليه الشّمس.[15]در صورتى كه خداوند يك نفر را به دست تو هدايت كند، بر آنچه آفتاب بر آن می تابد بهتر است.

بنا بر این انجام هر گونه تلاش و کوشش در راستای تکون متعالی در مسیر فطرت پاک کودکان و نوجوانان و القای اندیشه های دینی توسط دست اندر کاران تولید انیمیشن به آنان، هر گز دور از عنایات و توجهات باریتعالی نبوده و از سوی دیگر نیز آینده ی آنان را بیمه و مصون خواهد نمود که در این بین، تولید انیمیشن هایی برمبنای داستان های واقعی و حقیقی قران کریم و معصومین علیهم السلام در رابطه با اهمیت اقامه ی نماز و نقش آن در زندگی نوجوانان و جوانان،  ثبات و ماندگاری خاصی دارند.

 

تعریف انیمیشن:

هنر حرکت بخشیدن به اشیای بی جان را انیمیشن گویند  این واژه از لغتanima  به معنی «نفس زندگی» منشق است به تعریف دیگر پویانمایی یا انیمیشن(به انگلیسی: Animation) نمایش سریع و متوالی تصاویری از اثر هنری دوبعدی، یا موقعیت‌های مدل‌های واقعی، برای ایجاد توهم حرکت است.

 

تعریف ادب:

یعنی ظرافت و زیبایی یک رفتار و هیات نیکویی که شایسته است رفتار مطابق آن باشد. ادب زیبایی رفتار است.[16] ادب به معانی فرهنگ، دانش، هنر، حسن معاشرت و حسن محضر، آزرم و حرمت آمده است.

آداب جمع ادب: رسوم، عادات و روش های پسندیده[17] را گویند. آداب دو گونه  است، آداب دینی که مستند به نصوص دینی هستند و یا غیر دینی که پیدایش آن ها ریشه در ویژگی های منطقه ای، نژادی، تاریخی، صنفی، جنسی و مانند آن دارند. لذا آداب و شرایط اقامه ی نماز را در ذهن کودکان و نوجوانان القاء کردن در مسیر زندگی سالم و متعالی بسیار کارساز خواهد بود.

 

تعریف ادبیات:

ادبیت سرشتی پیچیده دارد که از ذهن خلاق هنرمند در قالب متن ادبی، به پدیده‏ای‏ ملموس تبدیل می‏شود. فرایندی که در آن ادبیت‏ آفریده می‏شود، فرایندی ذهنی است. یعنی، اندیشه ی انسانی، آفریدگار ادبیات است. به عبارت دیگر: چگونگی تعبیر و بیان احساسات و عواطف و افکار به وسیله ی کلمات در اشکال و صور مختلف را ادبیات گویند.

 

  تعریف ادبیات کودکان و  نوجوانان:

    رحمان دوست می گوید:«حاصل تلاش هنرمندانه ای است که در قالب کلام و تصویر، عرضه شده و با زبان و شیوه ای مناسب و در خور فهم کودک و نوجوان است تا او را به سوی رشد هدایت کند».[18]

 

 تعریف ادبیات دینی:

  ادبیاتی است که ضمن در بر داشتن معیارهای( ادبیات ) به معنای خاص کلمه، عمق رابطه ی انسان با خالق جهان هستی را محور اصلی و اساس کار خود قرار دهد و همواره به حفظ استواری و پایداری این رابطه بپردازد.

«هر اثری را که انسان متعهد بوجود آورد و جنبه ی ادبی و هنری نیز داشته باشد ، ادبیات دینی محسوب می شود».[19]

 

ادبیات دینی کودکان و نوجوانان:

ادبیات دینی کودک و نوجوان، دستگاه ارتباطی فراگیری است که در ارتباط با روح لطیف و سرشت دست نخورده ی کودکان فرستنده و گیرنده ی مفاهیم عظیمی همچون آزادی، صلح،  دوستی، محبت و مدارا، مسئولیت پذیری، همنوع دوستی، خیرخواهی، آرامش و سعادت و همچنین ظلم ستیزی، استبداد گریزی و از همه مهمتر انسان شناسی در سایه ی یکتا پرستی است.[20]

این نوع ادبیات باید به سوالات و چراهای فکری کودکان و نوجوانان پاسخ های مستدل و مناسبی داده و با آموزش مفاهیم و اطلاعات دینی، به انجام دستورات دینی و رفتار های اخلاقی تشویق و ترغیب کرده[21] و آرامش بخش دوران طوفانی کودکان و نوجوانان به ویژه در این روزگار باشد.

مددپور می گوید:

«اگر ادبیات کودک روح کودکانه داشته باشد سیره ی معنوی و حفاظتی کودک را تقویت کرده و ضمن رساندن وی به کمال معنوی، زمینه ی تشرف او را به عالم تکلیف و بلوغ فراهم می کند. این ادبیات که به روح معصومانه ی او نزدیک تر است با آموز ش های دینی و ایمانی مستقیم و غیر مستقیم و تربیت معنوی مانع از فرو پاشی روح کودکانه ی  وی می شود.[22]»

 

تعریف کارتون دینی :

هر کارتونی که نمایشگر، حامل و ارائه ی پیام الهی و مذهبی و ایجاد نگرش توحیدی به هستی و زندگی در کودکان و نوجوانان  با توجه به سنین مختلف و میزان و ظرفیت فکری و درک آن ها  باشد را گویند.

 

اهمیت شناخت اصول دین

اصول دین در اسلام، تفکر، چگونه اندیشیدن و معتقد بودن بر مبنای اندیشه ی صحیح،  فطرت الهی، اعتقادات درست و بصیرت پیداکردن بر اساس دین حق را در انسان ها رشد می دهد. شناخت اصول دین به صورت تحقیقی و استنباطی از ضروری ترین، واجب ترین و ارزنده ترین مسائل برای تک تک انسان ها، بویژه برای کودکان و نوجوانان بوده و پایه های تمامي مباحث اعتقادی دین می باشد. زیرا انجام تکالیف و عمل به احکام الهی، سعادت دو جهان، اصلاح اخلاق و  همه ی رفتار ها و اعمال انسان در گرو آن است. هر عملی با وجود ایمان و عقیده ی صحیح، ارزش واقعی پیدا می کند. بنابر این نخست باید به اصول دین ایمان آورد و سپس به فروع دین که مربوط به عمل بوده و اخلاقیاتی که از آن برخاسته ‌است عامل بود.

 

فطری بودن اصول دین

خداوند متعال ودایعی را در وجود انسان ها قرار داده است یعنی مایه ها و ریشه های دین را در نهاد هر بشری نهاده است. مانند: سرشت خدا آشنا و فطرت پاک کودکانه ی خدا جوی. بنابراین، خدا پرستی ذاتی است، اگر مداخله ای مخرب نباشد و از عقل درست استفاده شود کودک خدا پرست، خدا جوی و موحد رشد می کند. چرا که اصول دین، با خلقت و فطرت انسان ها هماهنگ می باشد. [23]

 

اجتهادی و استدلالی بودن اصول دین

اصول عقاید جز از راه اندیشه و اجتهاد فکری قابل قبول نیست. دلیل توحید( لا اله الا الله) را خود انسان باید پیدا کند، واجب است مسئله ی نبوت( محمد رسول الله) و معاد( بازگشت به سوی خدا) را خود مکلف با تفکر، تعقل و تدبر حل نماید چرا که اصول عقاید، اجتهادی است و تقلید در این امور راهی ندارد. سوال کردن در مسائل اصول دین لازم و ضروری است باید تحقیق کرد و سوال پرسید تا به واقعیت رسید بنابراین باید به سوالات اعتقادی کودکان و نوجوانان، پاسخ منطقی و مستدل در حد توانایی های آنان داد.

استاد مصباح یزدی می نویسد:

«عقاید اسلامی که زیر بنای مسائل اخلاقی و احکام فقهی است، در آن حدی که لازمه ی مسلمانی است باید براساس عقل و منطق و دلیل و برهان استوار باشد نه تعبد و تقلید. و چون فطرت خدا داد و خرد طبیعی بشر او را به این اصول هدایت می کند، هر انسانی قدرت کسب معتقدات اصولی دین را دارا می باشد».[24]   

 



[1]. سوره ی مبارکه ی فصلت آیه ی شریفه ی 33

[2]. مقام معظم رهبريحفظه الله تعالی. سخنرانی تاریخ 26/2/85www.mahdaviat-conference.com/prtfi1d1aw6dj.giw.html

[3]. مرکز آمار ایران1385 .www.amar.org.ir

[4]. قربانی، ولی، 1380، بررسی نیازهای اطلاعاتی دانش آموزان دبیرستانی شهر مشهد و ارزیابی توانایی مجموعه کتابخانه ها در بر آوردن این نیازها، کتابداری و اطلاع رسانی ، ص31

[5]. آزاد، اسد الله، 1377، نقش شعر ، داستان و افسانه های عامیانه در تکوین شخصیت کودکان و نوجوانان ، کتابداری و اطلاع رسانی ص107

[6]. عرب باغی ، حسین ، دعایم الاسلام، آفتاب، ج1 ، ص83،  بی تا

[7]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت، ج1، ص224،

[8].اگر مردم زیبایی های سخنان ما را بشناسند ، از ما پیروی خواهند کرد شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا ، ج1، ص275، ح69، باب28.

[9]. اَلْعِلْمُ في‌الصِّغَر كالنَّقْشِ في‌الحَجَر/ یادگیری و تعلم در کودکی مانند نقش و حک کردن روی سنگ است.(کراجکی، ابوالفتح، کنزالفوائد، انتشارات دارالذخائر، قم، ج1، ص319)

[10]. عَلَيْك بِالاَحداثِ، فَاِنَّهُم اَسْرَعُ اِلي كُلِّ خَيرٍ/ نوجوانان را دریابید که آن ها  به هر خیر و نیکی  پیشی گیرنده هستند. (کلینی،محمد بن یعقوب ، اصول کافی،دار الکتب الاسلامیه ، تهران ،1365، ج3 ص21)

[11]. اُوصيكُم بِالشبّانِ خَيراً فَاِنَّهُم اَرِقُّ اَفْئدَةً. / شما را سفارش می کنم که با نوجوانان  به نیکی و خوبی رفتار کنید که آنان دلی رقیق و لطیف دارند. (قمی، حاج شیخ عباس، سفينة البحار، ج2، ص176)

[12]. امام علی علیه السلام  در سفارش های خود به امام حسن علیه السلام می فرمایند : قلب و دل نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده ی پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود . پس در تربیت تو شتاب کردم.

[13]. حکیمی،محمود و کاموس، م‍ه‍دی۱۳۸۳، مبانی‌ ادبیات دینی‌ ک‍ودک‌ و ن‍وج‍وان‌ ویژه ادبیات دینی، انتشارات آرون، ‌ص507‏

[14].محدث نوری، میرزا حسین، 1408 ، مستدرک الوسائل ، موسسه آل البیت، ج15، ص137

[15]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج32، ص447

[16].معین، دکتر محمد، فرهنگ فارسی ، 1380 ،جلد 1  ،انتشارات امیر کبیر،چاپ 17، ص178

[17]. همان ، ص35.

[18].رحمان دوست مصطفی، 1368،ادبیات کودکان و نوجوان شرکت چاپ و نشر ایران ص143

[19].قزل ایاغ ،ثریا ،پاییز 1378 ،(پاسخ های 10 کارشناس و نویسنده به 6 پرسش در مورد ادبیات دینی کودک و نوجوان )ص 59

[20]. حکیمی، محمود و کاموس، م‍ه‍دی۱۳۸۳، مبانی‌ ادبیات دینی‌ ک‍ودک‌ و ن‍وج‍وان‌ ویژه ادبیات دینی، انتشارات آرون، ج1، ‌ص541‏

[21]. سید آبادی، علی اصغر، 1378، ادبیات کودک و رویکردهای جدید به دین، پژوهشنامه ی ادبیات کودک و نوجوان، 5، ص14

[22]. مدد پور، محمد، 1378، چند پرسش در باب ادبیات دینی کودکان. حقیقت آزادی و عالم کودکی، پژوهشنامه ادبیات کودک،5، ص68

[23]. مصباح یزدی، محمد تقی، 1373،‌ آموزش عقاید، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، جلد 1-2  ، صص62و63.

[24]. محمد تقى، مصباح یزدى، 1373، آموزش عقاید، ج  2و1، ناشر مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، ص11و12

+ نوشته شده در  یکشنبه سوم شهریور 1392ساعت 9:55  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

 

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوج

 

روش های موثر در نهادینه کردن نماز در کودکان و نوجوانان توسط انیمیشن ها

روش تشویق

یکی از روش های بسیار مؤثر در نهادینه کردن نماز و آموزه های دینی در کودکان و نوجوانان استفاده بردن از روش تشویق می باشد. تشویق یک شیوه ی مناسب در ایجاد انگیزش به سوی کارهای مثبت می باشد. تشویق در روح کودک و نوجوان ایجاد انگیزه کرده و آنان را به انجام اعمال نیک تحریک و ترغیب می کند. در انیمیشن ها تشویق بر کارهای خوب و تقبیح امور نامناسب و رذایل اخلاقی موجبات رشد اعتقادی و اخلاقی را سبب خواهد شد. [1]

 حضرت علی علیه السلام درباره ی نقش پاداش وکیفرالهی در رشدوتعالی انسان ها،می فرمایند: "ان الله سبحانه وضع الثواب علی طاعته، والعقاب علی معصیته ذیاده لعباده عن نقمته و حیاشه لهم الی جنته."[2] خدای سبحان پاداش را بر طاعت و کیفر را برمعصیت خود قرار داده است تا بندگانش را از عذاب خویش باز دارد و به سوی بهشت روانه سازد.

در انیمیشن ها می توان کودکانی را که کارهای مورد انتظار مانند نماز را به احسن وجه انجام می دهند  تشویق کرد یعنی پاسخ مثبت در برابر رفتار مطلوب کودک(متربی) داشت مانند: ابراز مهرورزی به او، شخصیت دادن و شروع ارتباط شایسته با کلمات محترمانه که ائمه ی معصومین علیهم السلام با واژه هایی همانند: یا بنی[3] (فرزند عزیزم)، بنفسی انت[4] (قربانت بشم)، بضعه منی[5] (پاره ای از تنم)، ثمره فوادی[6] (میوه ی دلم)، قره عینی[7] (نور چشمم)،[8]، ریحانتی(گل من)، ضیاء قلبی[9] (نور دلم) و...، و نیز واگذاری مسئولیت مناسب بالاتر که مورد علاقه ی اوست به وی، دادن پاداش مورد  توجه و علاقه ی او به کودک می باشد برای ترغیب کودکان ونوجوانان به امور دینی به ویژه اقامه ی نماز، بهتراست اصلی ترین روش، تشویق باشد، زیرا اسلام بر سهولت، محبت و ملاطفت تأکید دارد.

 پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله  معاذ ابن جبل را که به عنوان حاکم و برای هدایت، رهبری و راهنمائی به یمن می فرستادند به او فرمودند:« یا معاذ یسر و لا تعسر[10]، بشر و لا تنفر و صل بهم صلوة اضعفهم»؛ آسان بگیر و برمردم سخت نگیر، مژده بده و تنفر ایجاد نکن و نماز را به مقدار ضعیف ترین آن ها بخوان (اساس کارت تبشیر،  مژده و ترغیب باشد، کاری کن که مردم مزایای اسلام را درک کنند ) این دستور در  رابطه ی با کودکان اولاتر و شایسته تر است.

از طریق تشویق می توان انگیزه و میل فطری او را به مهر و محبت و قدردانی تأمین کرده و اعتماد او را جلب نمود. البته در صورتی که تشویق مؤثر واقع نشود و خطا و تخلفی از سوی متربی صورت گیرد به منظور آگاهی دادن به او و جلوگیری از اهمال کاری و سستی در انجام اموردینی(مانند نماز) می توان ابتدا به انذار و سپس به تنبیه روی آورد و منظور از تنبیه در این جا تنبیه بدنی نیست، بلکه در درجه ی اول استفاده از روش هایی است که کودک را از انجام ندادن کارهای مطلوب (مثلا نماز نخواندن) ناخشنود کند. بی توجهی، قهر کوتاه مدت، سرزنش، محروم ساختن به مدت کوتاه، نگاه سرد، روی برگرداندن و بی اعتنایی موقتی، تغییر چهره  و ترش رویی، ترساندن، توبیخ وجریمه کردن و امثال آن از شیوه های تنبیهی هستند که جنبه ی انسانی داشته و برای تنبیه، بهتراست از آن ها استفاده شود، نه تنبیه بدنی."[11]

تشویق ، باعث می شود کودک یا نوجوان از کار خودش احساس لذت و رضایت کند. نتیجه ی این امر، مضاعف شدن تکرار عمل است. تشویق، موجب پیدایش نشاط و رفع کسالت در فرد می گردد به شرطی که علاوه بر تحسین عمل نیک کودک و نوجوان، خود آن ها را نیز  تحسین کرد، اما در تنبیه فقط کار کودک و نوجوان را  زشت شمرد نه خود آن ها را. وتشویق باید به جا، به موقع، به اندازه، معقول و متناسب با نوع رفتار کودک و نوجوان باشد و به هیچ وجه از حد تجاوز نکند، تا موجب غرور و تباهی آنان نگردد و روحیه ی شخص در انتخاب شکل آن، یعنی زبانی، رفتاری، مالی، معنوی و جز این ها ملاحظه گردد تا  باعث ترغیب کودکان دیگر گردد، نه دلسردی آنان. و موقعی که کودک تشویق می شود باید علت آن برایش گفته شود و کودک خود را مستحق آن ببیند و آن را در درون تأیید کند.

 

روش الگویی

یکی دیگر از شیوه های مؤثر در نهادینه کردن نماز و مفاهیم دینی در کودکان و نوجوانان، روش الگویی است. در این روش کودک، از شخصیت های کارتونی مثلا از کودکان دیگر (که نماز می خوانند) به عنوان سرمشق و الگو استفاده  می کند و تحت تاثیر مشاهده، از رفتار آنان پیروی نموده و خود را با آن همساز می کند. لذا جهت رسیدن به کمال، الگو  و پیروی عینی و مشهود از یک اندیشه و عمل در جنبه های گوناگون، در کودکان بسیار موثر است.

کودک در چند سال نخست زندگی خود، همه ی کارهایش را از افراد و کارتون ها و منابع اطلاع رسانی، الگوبرداری می کند و با تقلید از آنان رشد می کند و ساختار شخصیتی اش سامان می یابد. از این رو، روش الگویی در سازمان دادن شخصیت و رفتار کودک، نقش به سزایی دارد. غریزه ی تقلید یکی از غرایز نیرومند و ریشه دار در انسان است. به برکت وجود همین غریزه است که کودک بسیاری از رسوم و سبک زندگی، آداب معاشرت، غذاخوردن، لباس پوشیدن، طرز تکلم، ادای کلمات و جمله ها را از محیط اطراف و سایر معاشران فرا می گیرد و به کار می بندد.

چشم و گوش کودکان و نوجوانان چون دریچه ای باز است، می بینند و می شنوند و ذهنشان تصاویر اشیا و کلمات را در خود نگه می دارد و همین ها شاکله ی ذهنی کودکان و نوجوانان را بنیان می نهند. بنابراین سازندگان کارتون ها و مربیان می توانند فعالیت ها و رفتارهای دینی و مذهبی خود را به گونه ای هماهنگ کنند که کودکان و نوجوانان، متوجه شوند و الگوی ذهنی آنان را در انجام این امور شکل دهند.

براین اساس، وظایف والدین در این دوران بسیار سنگین است و باید به فرزندان فرصت بدهند تا از اخلاق و رفتار خوب خود بهره مند گردند. اگر توصیه به نماز اول وقت می شود خود به آن عمل کند و یا اگر سخن ناروا خوب نیست نباید این گونه سخنان را  والدین درحضور فرزندان خود و انیماتورها و یا سازندگان برنامه های تلویزیونی در انیمیشن ها و تلویزیون ها مطرح نمایند، اگر از کودکان و نوجوانان  انتظار کار درست و خوب داریم باید در کار خیر برای کودکان  الگو بود مثلا با برنامه ریزی مناسب در انیمیشن طوری طراحی کرد که بدون رنجش، کودک اول وقت شوق به خواندن نماز را پیدا کند و به گونه ای عمل شود که در کودکان و نوجوانان دید مثبت ایجاد گردد.

 

 الگو در قرآن و سیره ی معصومین علیهم السلام

در قرآن کریم استفاده از الگو و اسوه به عنوان یکی از مهمترین روش های نهادینه کردن مفاهیم دینی مطرح است. خداوند در قرآن صراحتاً رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را  در این راستا ، به عنوان الگو معرفی می کند و می فرماید:« لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجو الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیرا»[12]. قطعا برای  شما در (اقتدا به)رسول خدا سر مشقی نیکو است : برای آن کسی که به خداو روز باز پسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند.

امام کاظم علیه السلام می فرماید: «یحفظ الاطفال بصلاح آبائهم»[13]، رفتار کودکان در اثر خوبی های رفتار مربیان( والدین و شخصیت های کارتونی و تمامی چیزهایی که تاثیرگذار در کودکان و نوجوانان هستند)حفظ می شود.

 

مسئولیت بسیار سنگین الگوها و شخصیت ها

با توجه به نقش خطیر الگوها، مسئولیتی بس سنگین متوجه تولید کنندگان کارتون ها  است که قبل از توصیه به ارزش های دینی باید خود در این امر پیشتاز باشند و سعی کنند به صورت عملی و رفتاری مفاهیم دینی را به کودکان و نوجوانان القاء نمایند.

امام صادق علیه السلام به این امرتوجه داده، می فرمایند: مردم را با رفتارخویش به حق دعوت کنید، نه با زبان خویش. " کونوا دعاه الناس بأعمالکم، و لاتکونوا دعاه بألسنتکم[14]." بنابراین بین گفتار و اعمال اسوه ها نباید تناقضی وجود داشته باشد در این صورت است که با اشتیاق کامل در نهادینه کردن روح دین در جان کودکان و نوجوانان قدم خواهند برداشت. در حقیقت، کودکی که تجلی عملی اعتقاد و باور دینی را در پدر، مادر، معلم و یا مربی خود ببیند( که این کارتون ها مربی مجازی کودکان محسوب می شوند)، زمینه های پذیرش آن باور، در وجودش بیش تر از گفتار و یا سفارش آنان، فراهم شده و عمل به دستورات دینی با اشتیاق خواهد بود.

 

روش محبت

در دین مقدس اسلام، محبت به عنوان رکن در جذب و هدایت انسان ها به شمار می رود. ادیان الهی برپایه ی محبت به دل ها رسوخ کرده و ثابت مانده اند یکی از مهمترین و مؤثرترین روش های پیامبراکرم صلی الله علیه و آله استفاده از این راه، بوده است. زیرا با این روش هم جاذبه در افراد ایجاد می کردند و هم انگیزه ی آن ها را افزایش می دادند.

میان محبت و اطاعت رابطه ای بسیار قوی وجود دارد. با ظهور محبت معقول، به اندازه و راستین به کودکان و نوجوانان، همرنگی و اطاعت پیدا می شود. محبت هر کسی که در دل آدمی بنشیند مطیع و پیرو او می شود و از خواست او سرپیچی نمی کند. انسان اسیر محبت و محکوم آن است، تا جایی که  حضرت علی علیه السلام فرموده اند: «الانسان عبد الاحسان»[15] احسان و اظهار دوستی، می تواند بشر را تا سرحد بندگی به پیش ببرد و البته این نتیجه ی طبیعی محبت ورزی صادقانه نسبت به انسانی است که فطرت بشری خویش را از دست نداده باشد.

به وجود آوردن احساسات عاطفی و اخلاقی یکی از اصول مهم و اصلی است که باید بین الگوها و اسوه ها با کودکان و نوجوانان به وجود آید تولید کنندگان کارتون ها می توانند با ایجاد فضایی آکنده از محبت ائمه ی معصو مین علیهم السلام در انیمیشن ها و نشان دادن عملی مهر و محبت آن حضرات به صورت جذاب و دلنشین مانند:  کمک به فقرا و نیازمندان، بوسیدن و بغل کردن بچه ها، یتیم نوازی ومحبت برای کودکان و نوجوانان نمازگزار و... تجربه و سابقه ی ذهنی خوشایندی در ذهن آنان ایجاد نمایند و بین مفاهیم دینی و ذهن کودکان و نوجوانان ارتباط قوی برقرار کنند.

 

روش بصیرت بخشی

در مکتب تربیتی اسلام برای بهره مندی بیشتر از دین و حاکم ساختن آن برحیات عادی و مبارزه با دیانت تقلیدی و تحدید و تعدیل آن، ابتدا همگان را دعوت به تفکر و تعقل در مفاهیم و مبادی دین و کشف حقانیت دیانت الهی از میان ادیان سنتی و موروثی می نماید و از تقلید کورکورانه از آبا و اجداد به شدت منع کرده، می فرماید:

«إنّ شرالدّواب عند الله الصّمّ البکم الذین لا یعقلون»[16]بدترین جنبندگان نزد خداوند کسانی هستند که تعقل نمی کنند و از استماع و اظهار حق عاجز و ناتوان هستند.

 یکی از محورهای اساسی در ارائه ی مفاهیم دینی، توجه به روش معرفت و بصیرت می باشد، بصیرت به معنای نوعی آگاهی عمیق و گسترده است که نتیجه ی آن ایجاد پیوند بین انسان و واقعیت مورد نظر می باشد. در قرآن کریم نیز این روش مورد تصریح قرارگرفته است:«قد جاءکم بصائر من رّبکم فمن أبصر فلنفسه و من عمی فعلیها»[17]به راستی رهنمود هایی از جانب پروردگارتان برای شما آمده است پس هر که به دیده ی بصیرت بنگرد به سود خود او، و هر کس از سر بصیرت ننگرد به زیان خود او ست.

بنابر این شخصیت های انیمیشن ها باید دارای بصیرت بوده تا بتوانند مفاهیم دینی را با درک عمیق و روشن بینی به کودکان و نوجوانان ارائه نمایند چرا که اگر بصیرت و آگاهی عمیق  نداشته باشند نمی توانند تکالیف الهی را با معرفت بشناسند و بشناسانند. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله از سوی خداوند مأمور می شود به صراحت اعلام کند که «حرکت او و پیروانش بر مبنای بصیرت و روشن بینی است». خداوند متعال در قرآن می فرماید:" قل هذه سبیلی أدعوا إلی الله علی بصیره أنا و من اتّبعنی"[18]بگو : این است راه من، که من و هرکس پیروی ام کرد با بینایی به سوی خدا دعوت می کنم.

سوق دادن به سوی نور و روشنگری درون انسان ها که وظیفه ی پیامبران الهی بوده، بر مبنای روش بصیرت صورت می گرفت. چرا که در شناخت بر مبنای بصیرت، آگاهی و تعقل، انحراف و کج روی نخواهد بود. لذا آگاهی بخشی عمیق نسبت به هدف از خلقت و آفرینش انسان ها ، نقش دین در زندگی و چرایی عبادت و تأثیر رعایت ارزش های دینی در زندگی کودکان و نوجوانان، بصیرت، بینش و دگرگونی درونی در آنان ایجاد کرده و این تحول باطنی در آن ها موجبات تغییر رفتار و ترغیب کودکان و نوجوانان به مسائل دینی از جمله اقامه ی نماز را خواهد کرد. چرا که  بصیرت، در حدِ کودکان ونوجوانان، نگاه آنان را از سطح وپوسته ی حوادث گذرانده وبه عمق وباطن آن ها می رساند.

 

روش قصه گویی

داستان و قصه یک وسیله ی رایج و عمومی در میان همه ی اقوام و ملل  بوده  است  بنابر این  می توان مفاهیم دینی مورد نظر در ضمن تشویق، محبت، الگوبودن و بصیرت بخشی را در قالب این روش به احسن وجه در دل  کودکان و نوجوانان نهادینه کرد.

قصه در قرآن کریم، بازگو کردن سرگذشتی است که از واقعیات عینی حیات بشرحکایت دارد، تا برای آیندگان عبرتی باشد. قرآن خودش را به عنوان یک منبع داستان معرفی نموده و می فرماید:" وکلاًّ نّقص علیک من انباء الرسل ما نثبّت به فؤادک و جاءک فی هذه الحق و موعظه و ذکری للمؤمنین."[19]ما اخبار پیامبران را به صورت قصه برای تو بیان می کنیم تا به قلب تو آرامش دهیم و به این و سیله حق آشکار می گردد و برای مؤمنین موعظه و تذکرخواهد بود». و هر یک از سر گذشت های پیامبران (خود )را که بر تو حکایت می کنیم، چیزی است که دلت را بدان استوار می گردانیم، و در این ها حقیقت برای تو آمده، و برای مومنان اندرز و تذکری است.

بهتر است در قصه ها ی کارتونی از طریق گفتن حقایق و احیای تفکر دینی صحیح بر مبنای زدودن خرافات، با القاء غیرمستقیم، مفاهیم نماز آموزش داده شود.

قصه گویی روشی است که به وسیله ی آن می توان به طور غیر مستقیم در اعماق روح کودک و نوجوان تأثیر گذاشت. به عنوان مثال بازیگران و شخصیت های کارتونی می توانند، ضمن بیان وقایع و اتفاقات مهم و واقعی تاریخ صدر اسلام، روح  کودکان و نوجوانان را به همراه خویش تا زمان زندگی حضرت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه ی معصومین علیهم السلام ببرند، و الگوهایی را برایشان مجسم سازند تا کودکان و نوجوانان از گفتار و رفتارشان سرمشق گرفته و پیروی کنند.«تأثیرات قصه و داستان غیرمستقیم و نا مرئی است. به طور غیر مستقیم راه را نشان می دهد و هدایت می کند، عبرت می دهد، موعظه می کند، تشویق می  نماید، می ترساند، امیدوار می کند، همه ی این ها به طور غیر مستقیم القا می شود و به همین جهت پایدار خواهد بود.»[20] در واقع شنیدن قصه یکی از کارهای مورد علاقه ی کودکان و نوجوانان است (به ویژه اگر همراه با تصاویر متحرک و معنا دار باشد ). آن ها با هیجان زیاد داستان را  دنبال کرده  و خود را در اختیار قصه گو قرار می دهند که به صورت غیرمستقیم تأثیرات لازم را می پذیرند.

 قصه، نه تنها پیام های مفیدی برای کودکان و نوجوانان دارد، بلکه اگر به گونه ای جذاب و مناسب طراحی و بیان شود، آنان می کوشند خود را با شخصیت های قصه همانند کنند.[21]

 سازندگان انیمیشن ها می توانند با تولید داستان های مذهبی و دینی، زمینه ی نهادینه کردن آموزه های نماز را در کودکان و نوجوانان فراهم نموده و در مسیر شناخت و تعالی آنان قدم بردارند و زمینه ی علاقه و انگیزه ی آنان را در انجام مسایل معنوی فراهم آورند. در این صورت نوعی اشتیاق در آنان ایجاد می شود و در نتیجه آنا ن از انجام اعمال دینی احساس رضایت می کنند، که این رضایت باعث  درونی شدن رفتار و عمل اخلاقی در آن ها می شود.

                                                                                            وفقنا الله علی مرضاته

 

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوج

                                                                                 30/4/1392

                                                                               همراه: 09123519579       



[1].الهامی نیا ، علی اصغر، 1384، سیره ی اخلاقی - تربیتی امام خمینی، انتشارات زمزم، صص163و164

[2]. نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، 1386، انتشارات الهادی حکمت، ۳۶۸

[3]. کلینی، محمد ابن یعقوب، 1413، الکافی، دار الکتب الاسلامیه،ج1، ص297

[4]. شیخ مفید، محمدبن نعمان، 1413، الارشاد، کنگره شیخ مفید، ص89

[5]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء، ج23، ص143

[6]. حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 14، ص450

[7]. همان

[8]. محدث نوری، میرزا حسین، 1408، مستدرک الوسائل، موسسه آل البیت، ج17، ص388

[9]. همان، ج28، ص39

[10]. www.hawzah.net/fa/book/bookview/45270/24083

[11]. احمدی، احمد،۱364، اصول و روش های تربیت در اسلام ، انتشارات واحد فوق برنامه بخش فرهنگی جهاد دانشگاهی ، ص ۱۴۳

[12]. سوره مبارکه ی احزاب، آیه ی شریفه ی ۲1

[13]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت،ج ۵، ص ۱۷۸

[14].حمیری، عبدالله بن جعفر 1371، قرب الاسناد، انتشارات موسسه آل البیت علیهم السلام ،ص ۳۹

[15]. آمدی ، عبدالواحد،1382، غرر الحکم و درر الکلم، انتشارات امام عصر علیه السلام، ص36، حدیث 377.

[16]. سوره ی مبارکه ی انفال، آیه ی شریفه ی ۲۲

[17]. سوره ی مبارکه ی انعام، آیه ی شریفه ی ۱۰۴

[18]. سوره ی مبارکه ی یوسف، آیه ی شریفه ی ۱۰۸

[19]. سوره مبارکه ی هود، آیه ی شریفه ی ۱۲۰

[20]. امینی، ابراهیم،۱۳۷۹، اسلام و تعلیم و تبیت ، انتشارات انجمن اولیا و مربیان ج ۲، ص ۱۹۵٫.

[21]. مجموعه مقالات نماز و خانواده،۱۳۸۶، ج ۱،ص ۲۴۹

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و هفتم مرداد 1392ساعت 8:0  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

شرح حدیث نبوی ص:  الولد سید سبع سنین و عبد سبع سنین و وزیر سبع سنین و... [1] قسمت اول

فرزند و بچه ، تا 7سالگی آقا  و سرور است و 7سال بعدی عبد و بنده و 7سال بعدی وزیر است.

ویژگی های سید و آقا:

1-    دستور دادن

2-    مطاع بودن دستورش

3-    قدرت ظاهری

4-    نافذ بودن دستورش

5-    عدم سرپیچی ازفرمانش

ویژگی های فرمان بر

1-    مطیع بودن

2-    پذیرفتن دستور

3-    عمل به دستور

4-    ضعف ظاهری نسبت به آقا

5-    توان انجام عمل

6-    حفظ احترام آقا

فرزند تا7 سال آقاست و هر دستوری که می دهد پدر ومادر به خاطر رشد و سعادت وی باید انجام دهند تا فرزندانشان از نظرروحی به کمال برسند. بنابر این توصیه می شود دستورات فرزندانتان تا سن7 سالگی را با نوعی تدبیر عمل کنید چرا که آنان در این سنین اهل دغل ، کینه ، فساد ، خودخواهی ، حیله و تزویر نیستند همه ی دستورات و درخواست هایشان برمبنای فطرت واقعی شان است. لذا اگر شما به درخواست های منطقی و پاک آنان جواب و پاسخ مناسب و مثبت بدهید آنان نیز در بزرگسالی به دستورات منطقی و راهگشا و هدایت گرانه ی شما پاسخ مناسب خواهند داد و مطیع شما خواهند شد چون این پذیرش حرف حق در دل و جان آنان نهادینه می گردد.

گریه های کودکان را جدی بگیرید در کوتاه ترین فرصت پاسخ دهید تا آرامش خود را دوباره بدست آورند و این امر را موکول به زمان دیگری نکنید تا سبب آزرده شدن روح لطیف و پاکشان گردد.

اما سرپیچی کردن مکرر از دستورات فرزندان تا 7 سالگی این اقتضا را خواهد داشت که فرزندان به حرف پدر و مادر گوش نکردن را تمرین کرده ودر سنین نوجوانی و جوانی از دستورات آنان شانه خالی کنند.

بدانید که کودکان از همان بدو تولد مفاهیم و مطالب را درک و ضبط کرده و در حد توان خود تجزیه و تحلیل نموده و در جان خود نهادینه می نمایند. بنابر این پدر و مادر باید با حفظ احترام و شخصیت دادن به فرزندان حتی کودکان چند ماهه، اولا : این امور را تمرین کرده و ثانیا: فرزندانشان رشد متعادل را خواهند داشت همه شنیده اید که امام حسین علیه السلام آمدند کنار خیمه ها و از همه ی کودکان و بزرگسالان حتی از علی اصغر شش ماهه خدا حافظی کردند تا به همه اعلام کنند که احترام کودکان لازم بوده و آنان این امور را می فهمند و سعادت آن ها در آینده در گرو حفظ شخصیت آنان می باشد.


[1] - وسائل الشیعه ج20ص476

+ نوشته شده در  پنجشنبه سوم مرداد 1392ساعت 12:36  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

به مناسبت ولادت با سعادت حضرت امام حسن علیه السلام

حضرت رسول صلی الله علیه وآله و سلم  فرمودند :

«الا أن مثل هذا الدین کمثل شجره نابته ،  الایمان اصلها و الزکاه فرعها و الصلاه مائها و الصیام عروقها و حسن الخلق ورقها و الاخاء فی الدین لقاحها  و الحیاء لحائها و الکف عن محارم  الله ثمرتها فکما لا تکمل الشجره الا بثمره طیبه کذلک لا یکمل الایمان الا بالکف عن محارم الله»

بدانیدکه  این   دین   به  منزله   درخت تازه  و در حال رشدی است  که ریشه اش ایمان و شاخه اش زکاه و آبش نماز و رگهایش روزه است و برگها ی آن درخت به حسن خلق است ( اشاره به اینکه زیبائی و طرات درخت به  برگهای سرسبز و تازه آنست، همچنین جذابیت و طراوت هر کس به حسن خلق و گشاده روئی او است )  و برادری در دین پیوند آن درخت است و (لحاء) یعنی پوست درخت ایمان، حیاء است که اگر نباشد  پوششی برای او وجود ندارد .

 پرهیز از گناهان میوه ی درخت ایمان است که کمال ، نتیجه و اساس درخت همان میوه ی آن است.[1]       

اگر می خواهید فرزندانتان میوه ی خوب بوده و بهترین میوه ها را بدهند چند کا را باید انجام بدهید:

ا- به اعتقادات ، باورها و ایمان خودتان و فرزندانتان که ریشه ی درخت دین، ایمان ا ست بالاترین و بیشترین اهتمام را داشته باشید. و فرزندانتان را با توحید و نبوت و معاد وعدل و امامت به صورت استدلالی در سطح درک و موقعیت دانشی و سنی آنان تربیت و رشد دهید

1-   به ادای واجبات خود دقت فرمایید.

2-   نماز را که به مثابه آب درخت دین  است به عزیزان تان یاد داده و دائما در 5 وقت ادا نموده تا درخت دین با طراوت و شاداب مانده و از خشک شدن جلوگیری گردد.

3-    روزه را  که رگ ها (آوندهای) این درخت است را سالم نگه داشته و از آسیب ها حفظ نمایید.

4-   خوش اخلاقی به مانند برگ های درخت دین است و زیبایی درخت به برگ های شاداب و سالم این برگ هاست که اگر نباشد درخت ازچشم می افتد و در نهایت به خشکی منجر می گردد(غیر از موارد بسیار خاص) حسن خلق به انسان و خانواده و دوستان شادابی هدیه می دهد.

در جنگ احد دندان مبارک حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم  را می شکنند . و صورت مهربان آن حضرت صلی الله علیه وآله و سلم  را خون آلود می کنند. اصحاب  به حضرت می گویند این قوم را نفرین کنید اما ایشان می فرمایند: انی لم ابعث لعانا و لکنی بعثت داعیا و رحمه اللهم اهد قومی فانهم لایعلمون. [2]

من نفرین کننده مبعوث نشده ام و بلکه دعوت کننده ی به حق و رحمت به مردم مبعوث شده ام خدایا قوم مرا هدایت کن چون آن ها نمی دانند. حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم  به عنوان پدری بسیار دلسوز و مهربان حتی دشمنان خونی خود را به خود نسبت داده و در توجیه بی احترامی ها و دشمنی سرسخت آن ها می فرمایند آنان نمی دانند که ....

(پدر در همه ی شرایط خیر خواه فرزندان است اما بعضی از مدعیان پدری نه تنها در شرایط رقابتی از  فرزندان جلو می زنند بلکه آنان را  له کرده و از  روی له شده ی آنان برای مقاصد پست و ناچیز  مادی و دنیوی و رسیدن به ریاستی که پشیزی ارزش ندارد تمام سعی و  تلاش خود را به کار می گیرند.)

امام حسن علیه السلام فرمودند : ان احسن الحسن الخلق الحسن زیبا ترین زیبایی ها اخلاق زیباست( نه چهره ی زیبا و پول و مقام و ریاست و ...) [3] برادری در دین پیوند آن درخت است

5-   حیا پوشش آن است حیا عیب ها را می پوشاند و از خشک شدن درخت دین محافظت می کند همانطوری که پوست درخت از خشک شدن درخت محافظت می نماید و به آن زیبایی خاصی می دهد.

6-   پرهیز از گناهان و معاصی میوه ی درخت دین است .

اگر7 مورد مذکور عملی شد درخت دین به ثمر نشسته و میوه می دهد و گرنه اختلال و نا هنجاری در هر کدام منجر به خشک شدن درخت دین خواهد شد.

بنابراین فرزندان خود را با توجه به موارد فوق الذکر هدایت ، رشد و تربیت کنید تا از میوه ی سالم ، زیبا و مطلوب بهره مند شوید.انشاء الله



1 - جامع  الاخبار فصل 41

1 - سفینه البحار ج2 ص 681

2 - مستدرک الوسائل ج8ص443

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه دوم مرداد 1392ساعت 9:39  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  |