جزوه ی درسی
 
 
فرهنگ و تمدن اسلامی
 
 
تهیه و تنظیم توسط :
 
دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان
 
زمستان 1393
 
فهرست مطالب
مقدمه......................................................................................................................................................3 مباحث پایه ....................................................................................................................................4
1- 1 هدف ..........................................................................................................................4
2-1 هدف از هویت یابی فرهنگی .............................................................................................4
3-1واژه شناسی تاریخ، فرهنگ، تمدن و تجدد...............................................................................4
1-3- 1 واژه شناسی تاریخ ..........................................................................................................4
2-3-1 واژه شناسی فرهنگ .............................................................................................................5
3-3-1واژه شناسی تمدن..............................................................................................................5
4-3-1 تفاوت تمدن و فرهنگ .....................................................................................................6
5-3-1ارتباط تمدن با فرهنگ......................................................................................................6
6-3-1 واژه شناسی تجدد.................................................................................................................6
7-3-1عناصر تشکیل دهنده فرهنگ وتمدن....................................................................................7
8-3-1عوامل و علل زوال و انحطاط تمدن ها.................................................................................8
9-3-1تعریف تمدن اسلامی و محدوده تاریخی و جغرافیایی آن...................................................8 تمدن اسلامی علل و عوامل آن ..........................................................................................9
1-2   ویژگی های تمدن اسلامی ...................................................................................................10
1-1- 2 اصالت و غناي فرهنگ اسلام....................................................................................10
2-1-2 عقل‌محوري و ارزش نهادن به معنويت فرهنگ .............................................................10
3-1-2 زبان واحد علمي و ديني آن.........................................................................................10
4-1-2 عدم تمرکز علمي.........................................................................................................10
5-2-2 توجه به علم و دانش و توجه ويژه به دانشمندان....................................................11
6-2-2 جایگاه و  فضیلت علم و دانش در اسلام‏........................................................................11
7-2-2 اهميت علم و برتري آ ن................................................................................................11
8-2-2 ارزش علم و عالم آموزش.......................................................................................12
9-2-2 آموزش مداوم......................................................................................................13
2-2   نهضت شکوفایی علمی در  تمدن اسلامی  ...................................................................13
انواع علوم..............................................................   ....................................................................18
3-2   نهادهای سیاسی، اجتماعی و علمی  تمدن اسلامی.........................................................25
4-2  علل و عوامل اعتقادی ،فرهنگی،و اجتماعی پیدایش و شکوفایی تمدن اسلامی....................39
5-2  تاثیر فرهنگ ها و تمدن های پیشین در پیدایش تمدن اسلامی (یونان ، ایران و...)...............................41
6-2  خدمات متقابل اسلام و ایران...............................................................................................42 زمینه های ضعف ، علل و عوامل بیرونی و درونی رکود تمدن اسلامی............................43
1-3 . علل درونی...........................................................................................................................................43
1-1-3.استبداد..................................................................................................................................43
2-1-3 . دنیا گرایی و دور شدن از اسلام راستین........................................................................44
3-1-3. اشرافی گری و حکومت های خودکامه و دورشدن خلافت از معیارهای اصیل اسلامی.................44
4-1-3 وجود زمامداران نالایق.................................................................................................... 44
5-1-3. تحجر گری و محدودیت های سیاسی و اجتماعی..........................................................44
6-1-3 دنیا پرستی و انحطاط اخلاقی و انحراف از اسلام راستین...............................................45
2-3. علل بیرونی و خارجی رکود تمدن اسلامی.......................................................................47
 1-2-3 تهاجم دشمنان خارجی (مغول ، صلیبیان و...)....................................................................47
2-2-3 تقابل تمدن های اسلامی و غربی ....................................................................................48
3-2-3 تقابل دین اسلام و غرب.........................................................................49 تاثیر تمدن اسلامی بر تمدن غرب ..............................................................................49
1-4 انتقال علم و تمدن از قلمرو اسلامی به غرب.........................................................................49
2-4 ترجمه ی آثار اسلامی به زبان های اروپایی......................................................................50
3-4 تاثیر علوم عقلی ، فلسفه ی اسلامی و علوم الاهی در تمدن غرب .......................................51
4-4 تاثیر جغرافیای اسلامی در تمدن غرب.............................................................................. 52
5-4تاثیر پزشکی اسلامي و انتقال آن به اروپا.............................................................................52
6-4 تاثیر ریاضیات اسلامی بر تمدن غرب.............................................................................55
7-4 تاثیر دانش ستاره شناسی بر تمدن غرب.............................................................................55 ظرفیت های موجود در جهان اسلام ...........................................................................56
1-5   موقعیت جغرافیایی و ژئوپلتیک کشورهای اسلامی...............................................................56
2-5   منابع زیر زمینی و انسانی کشورهای اسلامی......................................................................56
3-5   سرمایه ی فرهنگی و معنوی اسلام........................................................................................57 انحطاط معنوی و بحران های درونی دنیای مدرن .........................................................59
1-6   انحطاط معنوی...................................................................................................................59
2-6   راهی که غرب پیمود..............................................................................................61
منابع و مآخذ.........................................................................................................................63
 
بسم الله الرحمن الرحیم
 
مقدمه
در شرایط کنونی که اکثر مسلمین به مصرف کننده ی علوم و فنون تبدیل شده اند و اروپا و امریکا با رشد در علوم متنوع، مسلمانان را تحقیر و به استبداد کشانده است بر تمامی مسلمانان لازم است که نسبت به گذشته ی پربار خود که چندین قرن تولید و صادر کننده ی علوم و فنون به اکثر نقاط جهان بویژه اروپا  بودند توجهی اعتبار آمیز داشته و با رشد و ترقی خود بار دوم به آن رتبه ی بلند از دانش و اعتبار علمی برسند  7 قرن تمام علوم از عربی (فارسی زبانان ایرانی به عربی کتاب می نوشتند ) به فارسی ترجمه شد. پیشرفت علمی به معنی سکولار نیست، و به غرب رسیدن محال نیست، می شود تمدن عقلانی و علمی ساخت چون یک بار شده 700 سال پیش اسلام در تمام علوم از جمله : فیزیک ، شیمی، پزشکی ، دامپزشکی ، ریاضی ، نجوم و... و حتی عمران و ساختمان سازی ها از جمله بیمارستان سازی سرآمد بود. درست عکس امروز.  برای نخستین بار بیمارستان تخصصی در دنیا از همان قرن اول هجری (88 ه) توسط مسلمانان ساخته شد. از طرفی دیگر اسلام علم و دانش را  به همه جا گستراند اما غرب انحصار طلبانه در علم عمل می کند. باید توجه کرد که  هیچ علمی در اسلام ، ضد دین نبوده بلکه  تمدن و تمامی علوم جدید در اسلام منشا دینی دارد اما متاسفانه وقتی دانش مسلمانان در اثر بی لیاقتی ها به غرب کوچ کرد در غرب منشاء ضد دینی پیدا کرد پس بر همه لازم است که با جها د و کوشش شبانه روزی خود، بالندگی اسلام عزیز را به زمان قبل از دوره ی افول تمدن اسلامی  برگردانند و به همه اعلام کنند که رشد و پیشرفت نه تنها با دینداری منافات ندارد بلکه می توانند مکمل هم باشند.  وقتی در اروپا  نظم،  پیشرفت علمی، عقل، تکنولوزی،  قانونمندی و...  دیده می شود اما در کشورهای اسلامی کمتر  است. این  عقب افتادگی فعلی  مسلمانان  به  خاطر راحت طلبی ها ی  ما طلبه ها و دانشجویان بی درد است که در برابر مشکلات اجتماعی، راه حل متفکرانه ی علمی و دینی نداریم، ما باید وضعیت خودمان را  بازخوانی کنیم ، قدرت برگشتن به خود و تولید فکر  را  تقویت کنیم  و خود را در آینه دیدن و دوباره دیدن و تحلیل کردن،  بسیار ضروری است. مدرک زدگی و فاقد دانش نظریه پردازی و بی تعهد ی در مقابل مسایلی که مثل سیلاب  در ذهن جوانان می افتد  بلایی خانمان سوز است. دانشجو دانشگاه را پاسگاه فرض کرده و تمام هم و غمش بر این است که واحدهایش را پاس کند و مدرکی دریافت نماید. به امید روزی بسیار نزدیک که به خود باوری علمی و معرفتی برگشته و کشورهای اسلامی با کنار گذاشتن تفرقه ها و اختلافات به اتحاد علمی و اسلامی برسند. انشاء الله تعالی.
 
مباحث پایه:
هدف: آشنايي با شكل گيري تمدن اسلامي و عناصر داخلي و خارجي مؤثر در تعالي و انحطاط آن به منظور تقويت خودباوري و تحكيم هويت ملي اسلامي.
هدف از هویت یابی فرهنگی چیست؟
شناخت فرهنگ و تمدن‏اسلامی و ایرانی به‏منظور دست‏یابیم به خودباوری فرهنگی و سیاسی.
زمینه‏سازی بیدارگری سیاسی و فرهنگی درمیان مسلمانان
بازگرداندن تدریجی خودباوری به جهان اسلام
واژه شناسی تاریخ ، فرهنگ ، تمدن و تجدد
1-1 واژه‌شناسي تاريخ
تاريخ از نظر لغت به معناي تعيين و شناساندن وقت است و از ماده «اَرخ» يا «وَرخ»- به معناي تعيين وقت- گرفته شده است. [1]
هرودوت (پدر تاريخ) تاريخ را به معناي مطالعه و بررسي روزگاران گذشته مي‌داند. [2] احوال گذشته ی جهان و حتي پديده‌هايي كه انسان در آنها مؤثر نيست، احوال گذشته ی زمين يا شرح حوادث گذشته بر زمين بعد از پيدايش انسان.
گروهي گزارش وقايع مشهور، روزگار پادشاهان، جنگ ها، احوال پيامبران و سيره و سنت آنان را معناي تاريخ دانسته‌اند.
ابن خلدون، تاريخ را دانشي سرچشمه گرفته از حكمت، و بيانگر سرگذشت ملت ها، سيره ی پيامبران و سياست پادشاهان مي‌داند. [3] برخي نيز تاريخ را مجموع وقايع كره ی زمين از آغاز پيدايش انسان تاكنون مي‌دانند؛ وقايعي كه بر احوال و شئون انسان تأثير نهاده يا از آن متأثر شده است.
بر اساس اين تعريف، موضوع تاريخ عبارت است از كنش و واكنش خارجي يا داراي اثر خارجي انسان.
عناصر اصلي تاريخ، انسان، زمان و مكان است. [4]
تاريخ مجموعه‌اي از اطلاعات درباره ی تأثير و تأثر انسان است و به طور طبيعي اموري چون هدايت، گمراهي، سازندگي، ويرانگري، رفتارهاي عادلانه و ستمگرانه‌اش را شامل مي‌شود. تاریخ از لحاظ لغوی به واژه‌ای اطلاق می‌شود که شامل اطلاعاتی راجع به گذشته است. واژه ی تاریخ از کلمه ی یونانی historia شرحی از پرسش ها و جستارهای شخصی گرفته شده و از لحاظ ریشه شناسی با کلمه ی انگلیسی story
 
مرتبط است. مورخان از منابع مختلفی همچون سوابق نوشته یا چاپ شده؛ مصاحبه (تاریخ شفاهی) و باستان شناسی استفاده می‌نمایند.
 
2-1  واژه‌ شناسي فرهنگ
  فرهنگ به اصطلاح منطقی قدیم «فصلِ جدا گر» انسان از حیوان است.
فرهنگ آن چیزی است که مردم با آن زندگی می‌کنند. فرهنگ را ادوارد تایلور مجموعه پیچیده‌ای از دانش‌ها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات، عادات و هرچه که فرد به عنوان عضوی از جامعه خویش فرامی‌گیرد تعریف می‌کند 1. هر منطقه از هر کشوری می‌تواند فرهنگ متفاوتی با دیگر مناطق آن کشور داشته باشد. فرهنگ به وسیله آموزش، به نسل بعدی منتقل می‌شود.
فرهنگ شامل هنر، ادبیات، علم، آفرینش‌ها، فلسفه و دین است.2 
فرهنگ علاوه‌بر دانش، شامل هنرهایی چون نقاشی و موسیقی یا سوارکاری و تیراندازی هم می‌شد. در گذشته اعتقاد فارسی‌زبانان بر این بود که تا بدون فرهنگ آدمی نمی‌تواند قدمی مثبت در زندگی بردارد. از همین روست که فردوسی فرهنگ را برتر از گوهر و نژاد می‌داند[5].2
فرهنگ بر تمام اجزاء زندگی آدمی تأثیرگذار است3   الگوی یکپارچه از دانش، عقاید و رفتار بشری که به گنجایش فکری و یادگیری اجتماعی نمادین بستگی دارد.
مجموعه‌ای از گرایش‌ها، ارزش‌ها، اهداف و اعمال مشترک که یک نهاد، سازمان و گروه را مشخص و تعریف می‌کند4
مقام معظم رهبری(دام عزه العالی) در تعریف و اهمیت فرهنگ می فرمایند:5
... شاید بشود گفت اثرگذارترین مجموعه ی فرهنگی در کشور این رسانه ی ملی و عمومی است. فرهنگ مایه ی اصلی هویت ملتهاست. فرهنگ یک ملت است که می تواند آن ملت را پیشرفته، عزیز، توانا، عالم، فناور، نوآور و دارای آبروی جهانی کند. اگر فرهنگ در کشوری دچار انحطاط شد و یک کشور هویت فرهنگی خودش را از دست داد حتی دیدم هرجا که اینها وارد شده اند اگر این توانایی را پیدا کرده اند که فرهنگ آن ملت را مضمحل کنند و تحت تأثیر قرار دهند و تضعیف کنند پایه های قدرتشان در آن جا مستحکم شده و اگر در جایی فرهنگ ملی و بومی به خاطر کهنسال بودن ریشه دار بودن و برجسته بودن مضمحل نشده و از بین نرفته استعمارگرها و اشغالگرها نتوانسته در آن سرزمینها اعمال کنند که توانسته باشند فرهنگ آن کشور را در مشت و در اختیار بگیرند
 
مهمترین اجزای فرهنگ:
 علم
دانش یا علم دانش‌شناسی با سه عنصر داده، اطلاعات و دانش سر و کار دارد؛ به عبارت دیگر، دانش‌شناسی به بحث و بررسی پیرامون دانش و عناصر سازنده آن، یعنی داده و اطلاعات می‌پردازد
ارزش
باورها یا اعتقادات مجموعه‌ای از افکارند که به زندگی معنا می‌بخشند. باورها ادراک ما از هستی را می‌سازند. چنین اندیشه می‌شود که باورها نقش فرماندهی در مغز دارند و زمانی که فکر می‌کنید که امری درست است، باور شما به مغز فرمان می‌دهد تا به دنبال چیزی باشد که از اعتقادات شما حمایت کند.
اخلاق
اخلاق از نظر لغوی جمع واژه ی خلق به معنای خلق و خوی، سرشت و سجیه می باشد اعم از سجایای نیکو و پسندیده، مانند راستگویی و پاکدامنی، یا سجایای زشت و نا پسند، مانند دروغگویی و آلوده دامنی. خُلق زیبا به معنای بهرمندی از سرشت و سجیه ای زیبا و پسندیده و خَلق زیبا به معنای داشتن آفرینش و ظاهری زیبا و اندامی موزون و هماهنگ است.
از نظر مفهومی اصطلاح اخلاق در دو معنای عام(حکمت عملی، تدبیر منزل و سیاست مدن) و خاص(علم تهذیب اخلاق که در آن از خیر و شر بودن رفتارهای فردی بحث می شود) به کار می رود.
میراث فرهنگی
بخشی از فرهنگ را هم سنت‌ها و مراسم می‌سازند. آن‌ها تفکر و باوری‌اند که برخوردار از آدابی تکرارشونده‌اند[6].
واژه فرهنگ از دو جزء 'فر' و 'هنگ' تشکيل شده است. 'فر' به معنى نيروى معنوي، شکوه، عظمت، جلال، و درخشندگى است. علاوه بر اين 'فر' پيشوند است که در اين صورت به‌جاى معنى جلو، بالا و پيش مى‌نشيند. در اينجا 'فر' در معنى پيشوند به کار برده مى‌شود. 
 'هنگ' از ريشه اوستائى Thanga (سنگ) به معنى کشيدن، سنگيني، وزن، گروه و وقار مى‌باشد. معنى ترکيبى اين دو واژه بيرون کشيدن و بالا کشيدن است که منظور از آن بيرون کشيدن مجموع دانستنى‌ها و نيروها و استعدادهاى نهفته افراد يک ملت براى پر بار کردن پديده‌ها و خلاقيت‌هاى ناشناخته آدمى است [7]
 
در اصطلاح بين‌المللى واژه کالچر (Culture)، از واژه لاتينى کالچورا (Cultura)، گرفته شده که خود از کالچورر (Culturer)، به معنى پروراندن، روياندن، بارورى و يا پرداخت و آرايش زمين و درخت است.
 
فرهنگ از یک نظر به دو قسم ، مادی و معنوی منقسم است :
فرهنگ مادی: شامل همه ی وسایل و ابزارهای مادی و آنچه به دست بشر ساخته می شود و شیوه ها و فرایند ساخت و ساز آن ها است. فرهنگ معنوی: شامل ارزش ها، باورها، اندیشه ها و فن ها است یعنی آداب و سنت ها ، علوم و فلسفه و ادبیات و هنر همه ی فراورده های ذهنی انسان است .
از آن جایی که فرهنگ برپایه ی زندگی رشد می کند لذا خود موجودی است زنده وار ، که زایش ، زندگی و مرگ دارد .
و نیز فرهنگ از نظر طول زمان زندگی به پیرو جوان و از نظر توان زندگی به سالم و ناسالم تقسیم می شود.
فرهنگ سالم ،  فرهنگی است که نظامی از ارزش ها، هنجارها ی رفتاری و اندیشه به مردم خود می دهد.
 در فرهنگ بیمار، ارزش ها و هنجارها معنای درونی خود را  از دست داده و فرد بدون باور به آن ها ، آنها را همچون نقاب هایی در رفتار و رابطه ی اجتماعی به کار می گیرند. [8]
 
3-1 واژه‌شناسي تمدن
تمدن در زبان انگليسي civilization  و در عربي حصاره خوانده مي شود و در لغت به معناي شهرنشيني و از ريشه ی مدينه و مدنيت گرفته شده و به معني ديگر متخلق شدن به شهرنشيني يا خوي و خصلت شهرنشيني به خود گرفتن مي دهد. [9] و بدان معناست که بشر در سايه آن به تشکيل جوامعي پرداخته و شهر نشين شده است. «در زبانهاي بيگانه نيز کلمه  ی تمدن civilization از کلمه civita که در مقابل وحشيگري قرار گرفته و از کلمه civilis که معني شهرنشيني دارد گرفته شده است.»براي واژه ی تمدن نيز همانند فرهنگ ، معاني و تعاريف گوناگوني وجود دارد، براي مثال باستان شناسان تمدن را به وجود آثار هنري و باستاني گفته اند، مورخين ميراث گذشته يک جامعه را که به نسل آينده منتقل مي‌شود تمدن به حساب آورده اند. سياسيون آن را به برقراري روابط خارجي و حسن جريان امور داخلي کشور تعبير نموده‌اند.[10]  و هر يک از دريچه و روزنه اي خاص بدان پرداخته اند که هيچ يک مفهوم کاملي را  ارائه نمي‌کند.  به عقيده ی جامعه شناسان تمدن حالتي مترقي است که ملت‌ها در پرتو آن تحت تأثير دانش‌هاي جديد قرار مي گيرند و به نهايت ترقي و علوم و فنون دست مي يابند. [11]
ويل دورانت در تعريف تمدن مي نويسد: «تمدن را مي‌توان به شکل کلي آن، عبارت از نظمي اجتماعي دانست که درنتيجه ی وجود آن، خلاقيت فرهنگي امکان پذير مي شود و جريان پيدا مي کند.» [12]
در تعريفي ديگر مي توان تمدن را «مجموعه ی دستاوردهاي مادي و معنوي بشر در يک منطقه، کشور يا عصر معين، يا حالات پيشرفته و سازمان يافته ی فکري و فرهنگي هر جامعه که نشان آن، پيشرفت در علم و هنر و ظهور نهادها‌ي اجتماعي و سياسي است» دانست.[13]
ابن خلدون تمدن را اجتماعي شدن انسان مي داند.
6-3-1.تفاوت تمدن و فرهنگ
تمدن بیشتر جنبه های مادی ساخته های انسانی را به خود گرفته است مانند معماری و شهر سازی و فن آوری. فرهنگ بیشتر جنبه های معنوی زندگانی انسانی را مانند آیین ها آداب و زبان و دین و دانش را شامل می شود
 7-3-1. ارتباط تمدن با فرهنگ
این دو، لازم و ملزوم هم نیستند جامعه می تواند صرفا بر پایه اقتباس از تمدنی دیگر رشد کند.
و جامعه غیر متمدن می تواند فرهنگ داشته باشد مثال: بومیان استرالیا و افریقا تمدنی ندارند اما دارای فرهنگ بومی خود ، یعنی مجموعه ای از باورها ، آداب و رسوم هستند.
تمدن‏بیش‏ترجنبه‏علمی، عینی، فنی‏واطلاعاتی‏دارد وفرهنگ‏بیش‏ترجنبه‏ذهنی و معنوی.
تمدن بیش‏تر جنبه اجتماعی و فرهنگ بیش‏تر جنبه فردی
8-3-1.  واژه شناسی تجدد
تجدد در لغت به معني نوشدن و نوگرديدن مي‌باشد و منظور از آن،  نوشدن شيوه ی زندگي و روش کاربرد پديده‌ها و نوگرايي مي‌باشد.
با توجه  به اين معني تجدد‌خواه در مقابل کهنه پرست، به کسي که رسوم کهن را زير پا گذارد گفته مي شود يعني کسي که «خواهان ايجاد تغييرات اساسي در ساختار اجتماعي و نو کردن شيوه ی زندگي» است. منظور ما از تجدد، تجدد نهادها و شيوه هاي رفتاري خاصي است که در ابتدا در اروپاي پس از دوران ملوک الطوايفي بروز کرد ولي درقرن بيستم آثار و عوارض آن با سرعتي فراوان، جهاني و تاريخي شد. در کشورهاي توسعه نيافته معناي ديگري نيز براي تجدد وجود دارد و آن تقليد کورکورانه و يا آگاهانه بدون در نظر گرفتن فرهنگ موجود مي باشد.
 
9-3-1  عناصر تشکیل دهنده فرهنگ وتمدن
عوامل مختلف و متعددي در به وجود آمدن و شکل گيري فرهنگ و تمدن تأثيرگذار مي باشند، از جمله مهمترين عواملي که در اين زمينه نقش اساسي دارند عبارتند از:
1 – امنیت و آرامش .
 آنچه در مرحله ی اول موجب آماده شدن زمينه ی رشد و شکوفايي مي شود وجود امنيت، آرامش و کاهش اضطراب‌ها است.
2 – همبستگی ملی
 دومين عنصر تشکيل دهنده ی فرهنگ و تمدن، تعاون و همکاري گروهي با هدف مشخص در واقع نوعي همبستگي است که ابن خلدون از آن به عصبيت تعبير مي نمايد و  مي توان آن را نوعي غرور و همبستگي ملي دانست.
3 – همکاری و تعاون
4 – اخلاق
 عامل بعدي در شکل گيري اين روند رو به رشد، اخلاق است که سبب جلوگيري  از سقوط مي شود. [14] 
5 – تسامح به معنی تحمل ، بردباری
اصل تسامح و تحمل افکار و انديشه هاي مختلف یکی از عوامل مهم در شکل گیری تمدن ها است.
تسامح و تساهل برگرفته از روح اسلام، بي‌تعصبي در حوزه علم و انديشه است.
منطق آزادانديشي‌ديني، فارغ از قيد و بندهاي سنتي و تعصبات نژادي و قومي، ضمن حفظ استقلال فکري، موجب ارتباط و اتحاد بين افراد و جوامع اسلامي نيز بوده‌است.
اسلام آزادى و آسایش با اهل کتاب  را تا حد ممكن تضمین مى‌کرد
6-  حفظ وحدت و یک پارچگی
حفظ وحدت و يکپارچگي و عدم انفکاک که موجب اعتلاي بيشتر  مي گردد.
7 – دین
 عامل دين در ايجاد فرهنگ و تمدن نقش بسيار مهمي دارد. [15] مقام معظم رهبري(حفظه الله تعالی) در رابطه با فرهنگ و دین فرموده‌اند: منظور ما از فرهنگ، عقايد و اخلاق است. برخلاف ما كه وقتي در محاوراتمان واژه فرهنگ را مي گوييم، بيشتر آداب و رسوم و زبان فارسي و اين حرف‌ها به ذهنمان مي‌آيد و وقتي ده درصد بودجه كشور را براي فرهنگ مي گذارند متاسفانه صرف همين‌ها مي‌شود. بنابراين فرهنگ باورها و ارزش‌هاست و مسائل ديگر جنبه فرعي و ثانوي دارد. شكل خانه‌سازي يا برخي آداب و رسوم، ماهيت فرهنگ را عوض نمي كند. فرهنگ جامعه هنگامي تعيير مي كند كه باورهايش درباره هستي و انسان و ارزش‌هاي حاكم بر زندگي تغيير كند. اصول دين و فروع دين هم بيشتر به باورها و ارزش‌ها مربوط است. باورها را بيشتر در اصول و ارزش‌ها را بيشتر در فروع دين مطرح مي كنيم. پس حقيقتاً جايي كه اسلام در زندگي اجتماعي مردم اثر مي گذارد، در بعد فرهنگي است و به وسيله فرهنگ، با تمدن ارتباط پيدا مي كند. به همين خاطر مسائل فرهنگي و تمدن با هم آميخته است، حتي يك پديده از جهتي مربوط به تمدن و از جهتي مربوط به فرهنگ است. اگر شكل ظاهري و جهات محسوس آن را حساب كنيم، بعد تمدني است و اگر جهات معنايي آن را در نظر بگيريم، آن بار معنايي كه در بردارد و حكايت از باور يا ارزش خاصي مي كند، آن با فرهنگ جامعه ارتباط دارد. [16]  
8- رفاه نسبی و کم شدن فشار اقتصادی و اجتماعی.   
 دو عامل رفاه نسبي و فشار اقتصادي و اجتماعي نيز در اين روند از جايگاه برجسته‌اي برخوردارند. [17]
 
10-3-1.عوامل و علل زوال و انحطاط تمدن ها
ویل دورانت: به جای ستایش مبادی معنوی به ستایش علم می پردازد
مراحل سه گانه تمدن از نظر ابن خلدون موارد ذیل الذکر می باشد.
1-   مرحله پیکار و مبارزه اولیه2-  مرحله پیدایش خودکامگی و استبداد 3- مرحله تجمل و فساد جنگ بین ارزش و دانش[18]
از نظر مالک بن نبی مراحل سه گانه تمدن موارد ذیل الذکر می باشد
1-   روح 2- عقل3- غریزه
اعتلای هرکدام از مفاهیم اخلاق، فرهنگ، تمدن و قانون در هر جامعه به منزله ارتقای دیگری است و انحطاط هر یک خواسته یا ناخواسته نشان از سقوط دیگری است[19]
11-3-1 تعریف تمدن اسلامی و محدوده تاریخی و جغرافیایی آن
تعریف تمدن اسلامي
این تمدن، تمدن يک ملت يا نژاد خاص نيست بلکه مقصود، تمدن ملتهاي اسلامي است که عرب‌ها، ايرانيان، ترک‌ها و ديگران را شامل مي شود، که به وسيله ی دين رسمي يعني اسلام و زبان علمي و ادبي يعني عربي با يکديگر متحد شدند.  اين تمدن با هنر ايراني و رومي و ساير جوامع ترکيب گرديد و تمدني به نام تمدن اسلامي به وجود آورد. و به درجه‌اي از عظمت و کمال و پهناوري رسید که آگاهي از همه جنبه‌هاي آن و احاطه بر همه ی انحاي آن کاري بس دشوار است. با پيدايش اسلام و انتشار سريع و گسترده ی آن در ميان اقوام و ملل و جلب و جذب فرهنگ‌هاي گوناگون بشري بناي مستحکم و عظيمي از فرهنگ و تمدن انسان پايه‌گذاري شد که در ايجاد آن ملل و نژادهاي مختلفي  از تمام اقشار جامعه اعم از فقیر و غنی ، پیر و جوان سهيم بودند. اين ملل با ارزش‌ها و ملاک‌هاي نوين اسلامي موفق به ايجاد تمدني شدند که بدان تمدن اسلامي گفته مي‌شود.
 
2. تمدن اسلامی و علل و عوامل آن
تمدن اسلامي را  از لحاظ تاريخي مي‌توان به دو دوره ی زیر تقسيم نمود:
 دوره ی اول:  از آغاز دعوت اسلامي  و پيدايش اسلام  در  (اوایل) قرن هفتم ميلادي(تولد پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله در سال 570 میلادی و به رسالت رسیدن آن حضرت در سال 610 میلادی و عصر تشکیل حکومت اسلامی در یثرب و پایه گذاری مدنیت اسلامی ) آغاز شد و تا سقوط بغداد به‌دست هلاکو ادامه يافت. گسترش اسلام در جزیره العرب و در جهان متمدن آن روزگار شامل بین النهرین ، ایران ، روم ، مصر ، حبشه ، هند، ماوراء النهر ، چین ، شمال افریقا و جنوب اروپا بود.
 دوره ی دوم : که با پذيرش اسلام توسط مغولان و ايجاد حکومت‌هايي مانند صفوي و عثماني تا اواسط قرن 18 ميلادي به طول انجاميد.
مطالعه در اطلس تاريخ اسلامي و چگونگي انتشار اسلام در جهان نشان مي دهد که: اسلام در طول چند قرن بر بيشتر سرزمين‌هاي آباد آن روز جهان مسلط شد و قسمت اعظم آسيا، آفريقا و قسمتي از اروپا را تحت سلطه و اقتدار خود درآورد. [20]
اين مناطق با فرهنگ و دين مشترکي به هم وصل شده بود‌ند و ساکنان آن خود را عضو تمدن واحد و وسيعي مي‌دانستند که مرکز روحاني و مذهبي آن مکه و  مدینه  و مرکز فرهنگي و سياسي‌اش بغداد بود. [21] اين تمدن بيش از همه ی تمدن‌ها به علم و دانش اهميت داده و کهن ترين دانشگاه‌هاي جهان را پديد آورده است و با تلفيق علوم گوناگون و افزودن برآنها ميراث عظيم و تکامل يافته‌اي را تحويل بشريت داد. با اين اوصاف مي‌توان گفت منظور از تمدن اسلامي مجموعه ی افکار، عقايد، علوم، هنرها و صنايع است که با الهام از آموزه هاي ديني توسط مسلمين پديد آمده است.
زمینه‌های شکل‌گیری تمدن اسلامی
برخاسته از متن آموزه‌های قرآنی و سیره نبوی و اولیای الهی است.
یک‌سوی آن در تاریخ و هویت تمدن بشری است.
سوی دیگرش در حیات پُرمایه دینی و معنوی که انبیای الهی تقدیم داشته‌اند.
تمدن اسلامی بر اساس نگرش توحیدی، تمدنی است ایدئولوژیک با مجموعه‌ای از ساخته‌ها و اندوخته‌های معنوی و مادی جامعه اسلامی که انسان را به‌سوی کمال معنوی و مادی سوق می‌دهد
با تولد اولین حکومت اسلامی در مدینه شکل گرفت.
تمدنی که چندین قرن، مشعل‌دار تمدن بشری بود.
غلبه عدالت‌خواهی و پرهیزکاری بر ستم‌گری و تبهکاری بود.
اسلام با تعلیماتی مبتنی بر جست‌و‌جوی علم و ترک تعصبات قومی و مذهبی و اعلام امکان همزیستی با اهل‌کتاب، زمینه رشد یک تمدن عظیم و وسیع را فراهم ساخت
 
1-2- ویژگی های تمدن اسلامی:
 1 - اصالت و غناي فرهنگ اسلام. مهم‌ترين و اولين ويژگي تمدن اسلامي اصالت و غناي فرهنگ اسلام است. در اين تمدن قرآن کريم مرکز ادبيات مدون عرب و نقطه اساسي علم و علم‌آموزي شد. در مرتبه پس از قرآن، سخنان و تعاليم پيامبر صلی الله علیه و آله که از آن به سنت تعبير مي‌شود و در مرحله بعد تعاليم ائمه و بزرگان دين قرار دارد. با استفاده از اين ويژگي بود که مسلمانان توانستند در همان قرن نخست هجري و پيش از انتقال علوم ديگران، خود صاحب فرهنگي اصيل، وسيع و عميق گردند.
2-  عقل‌محوري و ارزش نهادن به معنويت . تمدن اسلامي در حقيقت همان تمدن عقل مي‌باشد نه هوا و هوس، زيرا محور اساسي اين تمدن تعالي انسان است که قوام او عقل او مي‌باشد. آيات فراواني در قرآن مجيد انسان را به تفکر ،تعقل ،تدبر و انديشه دعوت مي‌نمايد. اين آيات ، انسان را ترغيب مي‌كند که در آيات الهي بينديشد تا به شناخت واقعي و درست دست يابد.
3-  زبان واحد علمي و ديني آن .  ميليون‌ها مسلمان همه به يک زبان عبادت مي کنند و زبان علمي آنها عربي است که خود عامل مهمي در پيشرفت تمدن اسلامي به شمار مي رود.
4 -  عدم تمرکز علمي. با وجود اينکه برخي دانشگاه‌ها و حوزه‌هاي علمي در شهرهاي بزرگ قرار داشت ولي در کنار آن در بسياري از شهرهاي کوچک و حتي روستاها، مخصوصاً در ايران، مدارس علوم اسلامي تاسيس شد که در آن رشته‌هاي گوناگون علوم تدريس مي‌شد و چه بسا که به يمن حضور يک يا چند تن از بزرگان ، اساتيد و شخصيت‌هاي برجسته ی علمي، يک شهر دورافتاده يا يک روستا، کانون جاذبه علمي نيرومندي مي‌شد که جويندگان علم و محققان و دانشمندان رده‌هاي عالي را به سوي خود جذب مي‌کرد و حوزه‌هاي معروف و بزرگي چون بلخ، بخارا، نيشابور، مشهد، ري، قم و نجف بدان محتاج بودند. در کنار اين ويژگي‌ها، ويژگي‌هاي ديگري نيز مانند مساوات و برابري انسان‌ها و ارزش نهادن به انسان، شناخت ديگران و ديگرپذيري، سازگاري و دگرگوني را نيز مي‌توان نام برد. بايد يادآوري نمود که اين تمدن، تمدن قوم و ملت خاصي نيست و اين امر نيز در جاي خود ويژگي مهمي به شمار مي‌رود.
 5 -  توجه به علم و دانش و توجه ويژه به دانشمندان .  اسلام از همان ابتدا به حمايت از علم و دانش برخاست و تحصيل علم را براي هر فرد لازم شمرد و علما را به آموزش شاگردان و توسعه و گسترش فرهنگ و دانش تشويق و ترغيب کرد. که به طور مختصر اشاره ای میگردد.
 جایگاه و  فضیلت علم و دانش در اسلام‏
کلمه ی علم بدون مشتقات آن هشتاد بار در قرآن آمده است . اولی الالباب ، حکمت، برهان، فکر و فقه نیز درقرآن زیاد آمده است.قرار گرفتن علم و ایمان در کنار هم[22]  . تشویق به تاریخ نگاری و عبرت[23] و  باهم بودن علم و اخلاق را می توان نمونه هایی از علل شکل گیری تمدن عظیم علمی اسلامی بر شمرد که به طور مختصر به ارزش علم و یادگیری و تعلم، پرداخته می شود.
اهميت علم و برتري آ ن
فضيلت و شرافت علم بر كسي پوشيده و مخفي نيست چرا كه  در آموزه هاي ديني ما  دستور اكيد به ياد گيري و سرعت در طلب علم «سارعوا في طلب العلم »[24] وارد شده و از بين تمامي خصلتها و صفات تنها ياد گيري و اموري مانند: معرفت، تفكر، تذكر ، تامل و تدبر مختص به انسانها است و به خاطر همين علم و معرفت خداوند متعال آدم[25] علي نبينا و عليه السلام را بر ملائكه ها برتري داده و دستور به سجده و احترام خاص مي‌كند.  بنابر اين دانش و شناخت در پيشرفتهاي مادي و معنوي بهترين قرين،  كمك كننده و دوست هر انساني بوده و آن را  به سعادت و زندگي ابدي رهنمون مي باشد چون كه علم همراه با عمل و تزكيه ، حيات آور است .
امام علي عليه السلام مي فرمايند :
«العالم حي و ان كان ميتا»[26] دانشمند زنده هست اگرچه (در ظاهر) مرده باشد .
و نيز علم و دانش برای انسان کمال و رتبه است هرچه علم آدمی بیشتر باشد به همان اندازه کاملتر می شود.  در این راستا است دین مقدس اسلام که برای تکمیل نفوس بشری و ضع شده است و اعتلای افراد را در همه ی ابعاد می طلبد لذا فرا گرفتن علم را بر همگان لازم و ضروری دانسته و در بعضی روایات واجب شمرده است[27]  و در روایات دیگر وجوب تحصیل علم را بدون تقیید به زمان و مکانی خاص مطرح می کند.[28]
آموزش مداوم
واژه ی فارغ التحصيلي نبايد جويندگان دانش را فريب دهد و از تلاش پيگير در بالا بردن سطح معلومات و كسب علوم بازداردچراكه علم به مثابه ی چشمه ی جوشان وهواي تازه اي است كه همواره ره آورد نوی دارد
مجاهدت در تاليف و تحقيق ‏‏‎‍, نگارش مقالات علمي در نشريات , ارتباط با مجامع علمي و برگذاري جلسات آموزشي و .... از مهمترين رسالت هاي  دانشجويان فارغ التحصيل در آن مقاطع تحصيلي است كه در اين صورت از تراوشات ذهني به صورت بهينه مي شود استفاده كرد .
بايد همواره  و پيوسته بر طلب علم , مدارست و ممارست كرد و در مسير يادگيري نبايد ملول و خسته شد چرا كه ترك كردن علم و خود را فارغ التحصيل نمودن سبب فوت و از بين رفتن آنچه را كه انسان ياد گرفته,  گرديده  و موجب نسيان و فراموشي دانش مي گردد .
حضرت  امام علي عليه السلام مي فرمايند: يا كميل ؛ « تعلم  تعلم »[29]  دنبال يادگيري باش تا ياد گيري.  
از نصايح لقمان بر فرزندش :
«يا بني اجعل في ايامك و لياليك و ساعاتك نصيبا لك في طلب العلم فانك لن تجد له تضييعا مثل تركه »[30]
فرزندم ؛ در روزها و شبها و ساعات خود نصيب و بهره اي در طلب علم قرار بده چرا كه در تضييع و از بين رفتن علم، مانند ترك علم چيزي وجود ندارد .  
تحصيل علم محدود به زمان و مكان خاصي نيست :
حضرت پيامبر صلي الله عليه و آله مي‌فرمايند:« اطلبوا العلم من المحد الي الحد » [31] زگهواره تا گور دانش بجوي.
« اطلبوا العلم و لو بالصين » [32] دانش بجوي هر چند در چين باشد .
حضرت امام صادق  عليه السلام مي فرمايند: « طلب  العلم فريضه في كل حال »[33]
2-2- نهضت شکوفایی علمی در تمدن اسلامی
ارج نهادن قرآن به علم و کتابت و سفارشات موکد پیامبر اسلام صلي الله عليه و آله و بزرگان دین در امر آموختن علوم و دانش‌ها، که به طور اختصار اشاره گردید. مسلمین صدر اسلام را به گونه‌ای شگفت‌آور به فراگیری علم، کتابت و تدوین علوم هدایت نمود. در این راه قرآن کریم و سیره پیامبر صلي الله عليه و آله دو منبع اصلی و پراهمیت برای بالا بردن سطح دانش و فرهنگ مسلمین بودند. افکار مسلمانان با آموزشهای گرانبهای این دو منبع بزرگ که مشتمل بر عقائد، حقوق، ادبیات و هنر، ضرب‌المثل‌ها، داستان‌های آموزنده و تاریخ بود در سطح بالایی قرار گرفت.
مسلمانان از همان ابتدا با الهام از این دو منبع شروع به تدوین و تالیف علوم انسانی نموده گام‌های بزرگی در این راه برداشتند. نتیجه ی این امر تقویت مبانی دینی و هدایت فکری و نیز تکامل علمی بود. پیروان اسلام طی معرفت خالق و آشنایی با فلسفه ی عالی خلقت که به منزله ی زیربنای کلیه ی تعالیم دین و سنگ بنای ترقی و تعالی است، با منشا و ریشه ی علوم نیز آشنا شدند. این مرحله، آغاز نهضت علمی در اسلام بود که تدریجا توسعه پیدا کرد و مسلمانان را به کسب علوم و دانشهای سایر ملل واداشت. نهضت علمی در اسلام نهضتی اصیل بود که متعاقب نهضت عقیدتی و ایمانی و بر اثر آن به وجود آمد. مسلمانان ابتدا هدف اصلی قرآن از توجه و تفکر در هستی را مد نظر قرار داده با تقویت بنیه ی ایمانی به استفاده از سایر علوم پرداختند. این توجه به علوم دیگران در نیمه دوم قرن دوم هجری صورت گرفت.
 علاوه بر دو منبع ذکر شده، ترجمه نیز یکی از پایه‌های جهش فکری مسلمانان به شمار می‌رود. آنان پیوسته آثاری از زبان‌های مختلف به عربی برمی‌گرداندند. کار ترجمه و نقل علوم از زبان‌های مختلف به عربی در قرن دوم و سوم با قوت تمام در مراکز علمی دنبال شد و در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم ادامه یافت.
 
1-گذری بر تاریخ نگارش در فرهنگ و تمدن اسلامی‏ [34]
1. فرهنگ قالب در قوم عرب شفاهی بوده است.
2. بر اساس سنگ نوشته‌ای از حجاز خط رایج در آن ناحیه گونه‌ای از خط نَبَطی بوده است.
3. وجود پاره‌ای از لغات خاصِ کتابت در قرآن نشان می‌دهد که اعراب تصوّری از گونه‌های کتابت داشته‌اند نظیر کتاب، صُحف و ...قرآن بر روی پوست نوشته می شد و پس از دوران فتوح بر قرطاس نوشته شد.
مسلما نان روش کاغذ سازی را از چینی ها آموختند و این صنعت توسط خود مسلما نان  پس از فتح در ماوراء النهر تکمیل شد. 
صنعت کاغذ سازی در پایان سده ی دوم هجری به کوشش فضل بن یحی برمکی در بغداد راه اندازی شد این صنعت از طریق مصر و اندلس به اروپا رسید در ایتالیا در سده ی سیزدهم میلادی کاغذ سازی شروع شد.
2 - انتقال علوم و جذب دانشمندان به جهان اسلام40
علوم عقلی از یونان به اسلام راه یافت مانند ریاضی ، نجوم ، پزشکی و علوم طبیعی مسلمانان از نوشته های بقراط ، جالینوس ، افلاطون ، فیثاغورس و ارسطو بهره بردند اولین برخورد و آشنایی از طریق پزشکان بود
یکی دیگر از مراکز علمی که از طریق آن جا علوم گوناگون وارد قلمرو تمدن اسلام شد ایران بویژه شهر گندی شاپوربود که از زمان حکومت انوشیروان ، مدرسه و بیمارستان در این شهر ساخته شده بود.  
3 - نهضت ترجمه
پس از فتح ایران بدست مسلمانان ترجمه از فارسی به عربی انجام گرفت .
نهضت ترجمه از زمان منصور دومین خلیفه عباسی به دو روش تحت اللفظی و معنایی صورت گرفت  ترجمه کلیله و دمنه بدست عبدالله مقفع ایرانی انجام گرفت.
حنین ابن اسحاق مشهور به شیخ المترجمین بود.
نهضت ترجمه باعث ترجمه آثار متعددی از زبان‌یونانی، سریانی، پهلوی، سانسکریت و زبان‌های‌دیگر به‌عربی شد.
ترجمه در عهد بنی‌امیه برحسب ضرورت مربوط به‌اسناد اداری، دیوانی، سیاسی، بازرگانی و نظامی بود.
این‌نهضت‌علمی بیش از دو‌سده تداوم‌یافت.
این نهضت تنها در عصر هارون و مأمون عباسی بود که در آن جهشی عظیم برای انتقال علوم از دیگر ممالک به‌جهان اسلام صورت گرفت.
دوره‌‌نخست: این‌دوره از خلافت منصور(136ق) آغاز می‌شود و باوفات هارون‌الرشید(193ق) به‌پایان می‌رسد.
دوره دوم: این دوره (198-300ق) که با خلافت مأمون آغاز و به خلافت مقتدر ختم می‌شود.( عصر طلایی)
دوره سوم: این دوره که از سال 300 هجری آغاز می‌شود و تا نیمه اول قرن چهارم هجری ادامه می‌یابد.
دوره‌‌نخست: منصور(158-136) با بنای شهر بغداد و انتقال مرکز بدان‌جا، دولتی قدرتمند و کارآمد تشکیل داد.
این‌دوره بیش از پانصد مترجم به‌کار ترجمه اشتغال داشتند که هر یک کتاب‌هایی را به‌عربی ترجمه کردند.
حنین‌بن‌اسحاق، مشهور به‌شیخ‌المترجمین، پزشکی مسلط به‌زبان‌های یونانی، سریانی، پهلوی و عربی، نخستین کسی بود که  به‌کار ‌ترجمه نظم بخشید.
علاقه منصور به‌نجوم و طالع‌بینی موجب شده سرآمدان نجوم از ایران و هند را به‌دربار فراخواند.
در رأس این جماعت، ابوسهل‌بن‌نوبخت منجم‌ایرانی قرار داشت و دارای زیج‌ها و جداول فلکی مشهوری بود. منصور در ساختن شهر بغداد و انتخاب محل آن بارها از دیدگاه‌های او استفاده نمود.
یکی از ستاره‌شناسان هندی که کتابی به‌نام «سند هند» با خود داشت به دربار منصور آمد و ابراهیم فزاری مأمور ترجمه آن شد با‌عنوان«سندهندکبیر» شد که بعدها درعصر مأمون، محمدبن‌موسی‌‌خوارزمی آن‌را خلاصه کرد.
منصور با اعزام هیئت‌هایی به‌دربار قیصر روم، از او خواست کتاب‌ها و متون قدیمی یونانی را برای وی بفرستد. رومیان نیز کتاب اقلیدس و شاید کتاب مجسطی بطلمیوس را بدان سامان فرستادند. نخستین آثاری که از زبان پهلوی به‌عربی برگردان شد، می‌توان کتاب کلیله‌ودمنه را نام برد. وابن‌مُقَفَّع آن‌رابه‌عربی ترجمه نمود.
4- مراکز علمی در تمدن اسلامی
از جمله مراکز علمی، بیت الحکمه ها، رصد خانه ها، دارالعلم ها، مساجد ،می باشد که  بیمارستان ها ضمن درمان بیماران مراکز تحقیق و مطالعه پزشکان نیز بودند .
5-  شکوفایی علوم در تمدن اسلامی‏ و طبقه بندی ‏آنها
* علوم نظری
الف) علم الهی (علم اعلی)که به برسی علوم مجرد از ماده(متافیزیک) می پردازد.
ب) علم حساب و ریاضی (علم اوسط) بحث آن ذهنی و مجرد از ماده است.
ج) علم طبیعی (علم ادنی )به امور متعلق به ماده ، چه در صورت و چه در خارج از آن ، می پردازد.
*علوم عملی
الف)علم اخلاق: علمی به زندگی شخصی می شود.
ب) علم تدبیرمنزل
ج) علم  سیاست: علمی که مربوط به مسائل جامعه می شود.
*انواع علوم
 الف ) علوم اسلامی:
 به طور خالص از تفکر مسلمانا ن برخاسته است .
ب) علوم غیر اسلامی‏:
 از تمدن های دیگر به اسلام رسیده و مسلمانان آن ها را بسط داده اند.
ج ) علوم عقلی: همان حکمت ، کلام و فلسفه است.
 د ) علوم نقلی : امور شرعی و داشته های معرفتی مربوط به دانش های مختلف مانند: نجوم و پزشکی.
سیر تحول نهضت علمی عصر عباسیان را به‌سه دوره بخش‌بندی کرده‌اند.
 
علوم نظری
1-ریاضی
دستاورد ریاضی دانان اسلامی مانند: ابداع کسرهای اعشاری، بوجود آوردن مفاهیم جدید در تئوری، بوجود آوردن علم جبر، ابداع روش های گوناگون برای یافتن پاسخ های عددی معادلات درجه دو و سه . کتاب محمد بن موسی خوارزمی به نام الجمع و التفریق بالحساب الهند، کهن ترین کتابی است که در باره ی علم حساب درعالم اسلام نوشته شده و اولین کتاب حساب است که به لاتین ترجمه شده است.
هم اکنون در ریاضیات و رایانه، مغرب زمین ، اسم خوارزمی را به شکل تحریف شده ی آن ، (الگوریتم ) مطرح می کنند.
چرا کتاب محمد بن موسی خوارزمی «الجبر و المقابله » نامیده شده است؟
چون «جبر» به کار بردن یک جمله ی منفی در یک طرف معادله برای حل آن و «مقابله» استفاده کردن از جملات مثبت درحل معادلات به حساب می آید. جبر در غرب Algebra ، صورت لاتین شده ی نام عربی آن ، نامیده می شود.
برای نخستین بار در عالم اسلام ابوالوفا بوزجانی در کتاب «فی ما یحتاج الیه الکتاب والعمال من علم الحساب » اعداد منفی با نام «دِین »ابداع کرد.
بعد از وی کشفیات خواجه نصیر طوسی درکتاب «شکل القطاع» در علم  مثلثات و تبیین شکل های هندسی و علم کره ها مطرح است تاریخ ریاضیات اسلامی ، از سده دوم هجری تاکنون ریاضی دانان بسیاری به تاریخ علم هدیه داده است.
2 – نجوم
علوم دانشمندان اسلامی از ترجمه ی آثار نجومی بطلمیوس آغاز شد و ایراداتی بر نوشته های بطلمیوس گرفته شد و به طرح نظریه های نجومی خلاف نظر بطلمیوس انجامید .
این نظریه های دانشمندان اسلامی به نظریه های«پیش کوپرنیکی »مشهور شد .
مهمترین دانسته های نجوم اسلامی از طریق مطالعه ی کتاب بطلمیوس ، مجسطی بوجود آمد .
 مطالعه مجسطی در عالم اسلام باعث بوجود آمدن مکتبی شد که عمده ی کار آن رصد ستارگان و تهیه جدول های نجومی ، که به آن ها زیج گفته می شد ، بود
براساس تئوری زمین مرکزی بطلمیوس ، زمین درمرکز جهان  قرارداشت و خورشید و ماه و چهار سیاره دیگر در دایره هایی دور زمین می چرخید ند اما دو سیاره ی نزدیک به زمین در این تئوری ، یعنی عطارد و زهره ، در درجاتی معین از خورشید دور می شدند.
خواجه نصیر طوسی ایرادی مهم بر این نظریه وارد کرد و آن ، موضوع ترتیب چرخش ستارگان به دور زمین برخلاف نظر بطلمیوس است .
کپلر وکوپرنیک، پایه گذاران مدل خورشید مرکزی در ارائه ی آرای خود تحت تاثیردانشمندان اسلامی و از همه مهمتر خواجه نصیربوده اند از دانشمندان نجوم می توان خوارزمی، مولف «زیج السند». بنوصباح مولف «رساله فی عمل الساعات المبسوطه بالهندسه فی ای اقلیم اردت» می باشد.
الغ بیگ ، دانشمند و سیاست مدار مشهور و مولف «زیج الغ بیگ»است.
و فاضل بیرجندی مولف «ابصار و اجرام»است.
  3-  فیزیک و مکانیک
دانش مکانیک را مسلمانان «علم الحیل» گویند .
نخستین مهندسان عالم اسلام سه برادر به نام های احمد ، محمد و حسن فرزندان موسی شاکر معروف به بنو موسی بودند که کتاب الحیل بنو موسی را نوشتند.
حدود 100 وسیله ذکر کرده اند و مهمترین آن وسایل : انواع فواره های خود کار ، ساعت های آبی ، انواع بالا برها ی آب و چرخ های آب و... آنان 500 سال قبل از اروپا میل لنگ را در حوزه ی دانش های فنی به کار برده اند.
جزری نامدارترین مکانیک مسلمان است کتاب او «کتاب فی معرفه الحیل الهندسیه»است کتاب بهترین کتاب درباره ابزارهای مکانیکی و هیدرولیکی در سده های میانه است و کتاب نیز جامع علم و عمل است یعنی هم کتاب نظری و هم عملی است.
از چهـره های بـی بدیل مسـلمان در فیــزیک و مکانیک حسن ابن هيثم ( 430-354ق) است.
وى بيش از پنجاه كتاب و رساله در رياضيات، فيـزيك و مكـانيك و طـب نوشـته و تنها كــتاب المنــاظر(آرای نور شناسی) وى که به زبان لاتين ترجمه شد، به خوبى شخصیت علمى او را مشخص مى سازد.
4- طب
علم ابدان در ردیف علم ادیان قرار دارد.
الحاوی نوشته ی رازی، قانون ، نوشته ی ابن سینا. ابن نفیس در دو اثر ش شرح تشریح قانون ، و شرح قانون، کشف خود موسوم به گردش ریوی را شرح داده است در سده ی بیستم دانش جدید این را یافت.
موفقیت های زیادی در چشم پزشکی نیز حاصل شد.
پیشینه طب اسلامی
در دنياي امروز كه دنياي علم و دانش لقب گرفته است، ارزش و اهميت دستاوردهاي علمي بر كسي پوشيده نيست؛ ولي زماني كه دانش، آميخته با اوهام و خرافات بود، دين اسلام با ظهور خويش نه تنها به ستيز علم نرفت ، بلكه به زدودن خرافات همت گماشت و توانست با توسعه و ترويج علم، چراغ هاي پرفروغ دانش را برافروزد.
اسلام دين علم و دانش است و هيچ گاه علم را از دين جدا ندانسته بلكه همواره دين را عامل پيشرفت علم بر شمرده است و به همين جهت، كسب علم و دانش را به مسلمانان سفارش كند كه آيات متعدد قرآن كريم و احاديث فراواني گوياي اين موضوع است. در ميان تمام اديان آسماني و تمدن هاي بشري، دين اسلام به كسب علم توجه بسياري نموده و هنگامي كه به عنوان ديني كامل طلوع كرد، مسلمانان در پرتو تعاليم ديني، با شور و شوق به فراگيري دانش پرداختند. مدت اندكي نگذشت كه مسلمانان پايه هاي علوم مختلفي را در خود پروراندند و تقريباً بر تمامي علوم زمان خود تسلط يافتند ودر پرتو رهنمودهاي دين اسلام ، دانشمندان بزرگ و شايسته اي پرورش يافتند و به تاريخ علمي جهان معرفي شدند ‌به گونه اي كه تمدن اسلامي در طول 7 قرن (2 تا 9 هـ .ق برابر با 8 تا15 م) پيشرو تمام تمدن ها در زمينه ي علم بوده است.
كشورهاي اسلامي در اين دوران ،‌مهد علم و دانش به شمار مي آمدند و دانش هاي مختلف از ممالك اسلامي به تمام دنيا پرتوافكن مي گرديد. اين موضوع را بسياري از دانشمندان اروپايي نيز اعتراف كرده اند. جرج سارتون در كتاب مقدمه اي بر تاريخ علم مي گويد:
از حدود 750 ميلادي تا 1100 ميلادي، عصر بدون انقطاع دانش مسلمين مانند جابر ،‌ خوارزمي، رازي، مسعودي، بيروني ، ابن سينا، ابن هيثم و عمرخيام بوده است كه همگي به اسلام تعلق داشته اند.مارسل بواراز در كتاب اسلام و جهان امروز اعتراف مي كند:
تحقيقات تاريخي جديد، ‌نشان داده است كه بسياري از كشفيات دانشمندان اروپايي، ناشي از دانش مسلمين بوده است.
دانش پزشكي نيز به عنوان ستاره اي درخشان برتارك تمدن علمي مسلمانان مي درخشيده است؛ درحالي كه اروپايي ها به اعتراف خودشان در دوران سياه به سر مي بردند. مسلمانان از اوايل قرن دوم ، به دنبال ترجمه ي كتاب هاي پزشكي ساير تمدن ها بودند اما اين موضوع به صورت روندي منسجم در نيامده بود تا اينكه با تشكيل بيت الحكمه كتاب هاي پزشكي يوناني، رومي و هندي را به زبان عربي ترجمه كردند و نظام پزشكي خاص خود را پايه ريزي نمودند. با نگاهي گذرا، مي توان ظهور اسلام درعرصه ي پزشكي را به چند مرحله تقسيم نمود:
مرحله اول: دوران بعثت و صدر اسلام
اين مرحله از ابتداي ظهور اسلام آغاز و تا سال 133 هـ .ق (750 م) ادامه مي يابد و دوران نبوت، خلفاي راشدين و عصر اموي رادر بر مي گيرد.
در اين دوران «حارث بن كلده» پزشك معاصر رسول اكرم(ص) طرف توجه فراوان بود. حضرت واولياي دين بارها به مردمي كه براي شفاي بيماري خود ملتمس دعا بودند توصيه مي كردند كه علاوه بر دعا، حتماً به پزشك مراجعه كنند. تأكيد مكرر قرآن و عترت بر تعقل ، تفكر ، تدبر و آموختن علم از گهواره تا گور، موجب رغبت مسلمانان به علوم معنوي و مادي از جمله پزشكي گرديد و نهضت عظيم تأليف و ترجمه كتب ديني و علمي را پديد آورد.
مرحله دوم :‌ دوران ترجمه
اين برهه، هم زمان با دوران عباسي مي باشد كه از سال هجري قمري (750 ميلادي) تا سال 287 هـ.ق(900 م) را فرا مي گيرد و به دو بخش تقسيم مي گردد:
الف: عصر ترجمه
وجود دو حوزه بزرگ و معتبر پزشكي آن روزگار در جندي شاپور و اسكندريه كه در مركزميهن اسلامي (دارالاسلام) قرار داشت، دسترسي به نتيجه مطلوب را بسيار آسان ساخت. از اين رو، ترجمه كتب پزشكي و تأليف مستقل آثار تخصصي در اين زمينه در ميان مسلمانان بسيار زودتر از ساير علوم صورت گرفت. پزشكان و مترجمان قرون اول و دوم، اغلب غير عرب و مسيحي بودند، ولي رفته رفته جاي خويش را به مسلمانان دادند. اولين ترجمه شناخته شده و تفسير كتاب «اهرن بن اعين» است كه در عهد امويان يكي از اهالي بصره به نام ماسر جويه از سرياني به عربي برگردانيده و مورد توجه فراوان قرار گرفت.مشهورترين مترجم اين دوران«حنين بن اسحاق» است كه با مساعدت سرش«اسحاق بن حنين» ترجمه متون معتبر يوناني وسرياني را عهده دار شد. او علاوه بر ترجمه به كار طبابت نيز اشتغال داشت و يكي از پزشكان بزرگ عصر خود بود.
ب: عصر تأليف:
پس از ترجمه ي آثار پزشكي ،افرادي به صورت پراكنده به تأليف
كتاب هاي پزشكي پرداختند كه آغاز اراية ديدگاه هاي دانشمندان مسلمان را نويد مي داد. آغاز عصر تأليف ، با نام ابوالحسن علي بن سهل بن طبري 1گره خورده است. كتاب «فردوس الحكمه» وي، شروع حركتي نوين در پزشكي تمدن اسلامي مي باشد.
مرحله سوم: دوران طلايي
اين دوران،‌عصر طلايي پزشكان مسلمان است كه سال 287 تا 700 هـ .ق . (1399 ـ 900 م) را در بر مي گيرد.
پيشگامان فراواني در اين دوره ، بر تارك دانش پزشكي بشر درخشيده اند. كه كارنامه ي درخشان اين دوران،‌هيچ گاه در تاريخ بشري فراموش نخواهد شد.
در حالي كه اروپايان در دوران سياه به سر مي بردند،مسلمانان در بقيه ي نقاط متمدن جهان به پيش مي رفتند.مسلمانان در بغداد، دمشق ،‌قاهره و ديگر پايتخت هاي مسلمانان مدارس پزشكي و بيمارستان برپامي كردند. و مشعل فروزاني از دانش پزشكي برافروختند.بيش از 60 بيمارستان در بغداد و 33 بيمارستان در قاهره ساخته شد.برخي از اين بيمارستان ها مانند المنصور در قاهره داراي بخش هاي جداگانه و تخصصي بودند. 1 ـ دبير«مازيارين قارن ، تا سال 224هـ .ق بود، سپس به خدمت معتصم، واثق و متوكل عباسي درآمد.
2ـ در اين زمينه ، كتاب هاي فراواني نوشته شده كه مي توان به كتاب دوران تأليف و تصنيف كتب طبي در تمدن اسلامي و ايران توسط پزشكان ، محمود نجم ابادي ، چاپ دانشگاه تهران، 1357 مراجعه نمود.
در اين دوران شهرت طبي علي بن طبري نه تنها بابت تأليف عظيم او بود بلكه به سبب پروردن شاگرد نابغه اي بود كه بعدها شهرت جهاني يافت، شاگرد طبري «محمدبن زكرياي رازي» نام داشت و او را به غلط«جالينوس العرب»لقب دادند، وي بزرگ ترين پزشك باليني و تجربي عالم اسلامي و ايران است و آثار او و ابن سينا، بيشترين تأثير را در تاريخ پزشكي شرق و غرب جهان بجا گذاشت. تا آنجا كه مي دانيم ، علم پزشكي در ميان مسلمين وقتي كه به قرن سوم و چهارم و محمد بن زكرياي رازي رسيد ،‌ در اوج شكوفايي خويش قرار گرفت.
محمد بن زكرياي رازي در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم ، تاليف كتب مهم طبي خود را آغاز نمود. تعداد اين تأليفات ،آن گونه كه ابوريحان بيروني ذكر نموده، بيش از پنجاه و شش كتاب بزرگ و كوچك است. از اين ميان مهم ترين آنها الحاوي است كه دائره المعارف مفصلي در پزشكي محسوب مي شود. او بنا به گفتة خود پانزده سال شب و روز را صرف اين كتاب كرد، به طوري كه اين امر موجب ضعف بينايي و سستي عضلاتش گرديد.
آنچه از متن عربي اين كتاب باقي است در حدود نصف كتاب است . اين كتاب را شاگردان رازي پس از او به دستور ابن العميد از روي يادداشت هاي استاد مرتب نمودند. اهميت اساسي اين كتاب ‌نخست به در برداشتن اطلاعاتي است كه تا عهد مؤلف وجود داشته و ديگر آنكه رازي بسياري از تجارب شخصي و يادداشت هاي باليني خود را به آن افزوده است.
از جمله بزرگان پزشكي پس از رازي «علي بن عباس مجوسي اهوازي» پزشك عضدالدوله است. كتاب مشهور او «كامل الصناعه في الطب» معروف به الطب الملكي است.
همچنين بايد از «ابوسهل عيسي بن يحيي المسيحي الجرجاني» پزشك معاصر ابن سينا ـ كه به قولي يكي از استادان او در پزشكي بود ـ نام برد. كتاب «الماء في الصناع الطبيه» اثر برجستة‌ او است.
ابوعلي سينا پزشك بزرگ پايان قرن چهارم و آغاز قرن پنجم است كه پزشكي ايران اسلامي را كمال بخشيد و به آن نظم منطقي و علمي داد، وي رساله ها ، جزوات و كتب متعدد پزشكي داردكه از آن ميان فقط رساله النبض، تشريح الاعضاء و رساله جوديه به فارسي نوشته شده است، كتاب قانون او نيز اعتبار عظيمي به پزشكي ايران بخشيد.
مرحله چهارم: دوران ركود
دوران افول دانش پزشكي مسلمانان مي باشد كه بعد از مدتي فترت و سستي بين مسلمانان ، طليعه پزشكي غرب از اوايل قرن شانزدهم ميلادي آغاز شد و نهضت احياي علم پزشكي ، علمي سازي پزشكي راه اندازي شد.
مرحله پنجم: مرحله وانهادگي
با ورود دانش پزشكي جديد با مباني اومانيستي، ‌دوران وانهادگي در سرزمينهاي اسلامي ايجاد گرديد و سيستم آموزشي دانش پزشكي با جدايي از فرهنگ بومي و آموزه هاي ديني ، افراد را پذيراي دانش پزشكي آميخته با فرهنگ غرب نمود به گونه اي كه دانش آموختگان اين سيستم هيچ نقشي براي داده هاي خويش قائل نبوده و تمامي پزشكي را در چند قرن اخير به خصوص قرن بيستم مي دانند و فاصله خود را با دانش پزشكي كشورهاي غربي است بسيار زياد و غير كه قابل جبران مي دانند. و اين عصر وانهادگي مسلمانان در پزشكي است اميد است كه مرحله ششم يعني شكوفايي مجدد طب براساس آموزه هاي ديني و تمدن اسلامي به همت شما عزيزان تحقق يابد.
5 - کیمیا
مقوله ی کیمیا گری برآیند علم و فن و جادو بود که تدریجا شکل اولیه ی شیمی را به خود گرفت  را اصطلاحا کیمیا «کله سر »  می گفتند با ظهور جابربن حیان ، کیمیا در نزد مسلمانان از صورت «صنعت زر خرافی » به صورت «دانش تجربی آزمایشگاهی » در آمد
 مهم ترین آثار کیمیایی نوشته جابربن حیّان، دانشمند بزرگ سده دوم هجری و شاگرد امام صادق(ع) است. شمار آثاری که از جابر دانسته شده چنان زیاد است که در انتساب برخی از آن ها به او شک شده است.
تقطیر مایعات خالص ، خون ، شیره  تا 700 بار نمونه ای از کارهای دانشمندان اسلامی است.
پس از وی محمد ابن زکریای رازی کیمیا را به صورت شیمی مطرح کرد پس از وی در سده ی چهارم هجری، ابن سینا و فارابی پس از ایشان خوارزمی در سده ی  هفتم در کتاب المکتب فی زراعه الذهب بیان داشته است
 . محمدبن زکریای رازی به سبب تجربه ها و آزمایش های دشوار او در کیمیا گری دید چشمانش کاهش یافت و از این رو دست از کار کیمیا کشید و به پزشکی روی آورد
رازی خود را شاگرد جابر می شمرد، بزرگ ترین اثر کیمیایی او کتاب «سرّالاسرار» نام دارد. کشف الکل و به کارگیری پنبه در پزشکی از اوست.
آخرین کیمیاگر دوره ی اسلامی عزالدین جلدکی است که کتابها یش «المصباح فی اسرار علم المفتاح» و «البدر المنیر فی اسرار الاکسیر» می باشد.
ابزار جدیدی در این دوره ساخته شد از جمله: اجاق های گرمادهی و ظروف مخصوص ساخت آلیاژها
همچنین روش های گوناگون کار با مواد شیمیایی مانند تصعید، تعریق و مانند آن از دستآوردهای دانشمندان اسلامی است.
  6- فلسفه
علم شناخت مبداء و معاد و آفرینش بر پایه ی استدلال عقلانی است .
الف ) فلسفه ی مشائی (راه رونده) که به ارسطو استناد داده می شود در فلسفه ی مشائی اساس بحث، استدلال و اعتبار عقل است.
ب) فلسفه ی اشراق مال مشرق زمین و ایرانیان بوده که شیخ شهاب الدین سهروردی احیاگر آن است. بنیاد آن ، برکشف و شهود یعنی کنار رفتن پرده از حقایق و دیدن آشکارای آن به درک و دریافت درونی است.
اولین فیلسوف مسلمان ، یعقوب بن اسحاق کندی است  وی نخستین کسی بود که بین دین و فلسفه آشتی ایجاد کرد.
پس از وی، رازی است که وی قائل به اصالت عقل بوده و به نیروی آن بی اندازه تکیه می کرد.
پس از وی ابونصر فارابی است که به حق معلم ثانی مشهور است . هدف فلسفه جستجوی حقیقت است .
بعد از وی خواجه نصیر طوسی است پس از وی میر داماد استر آبادی است. از  آثار وی القبسات است که در آن بحث نوینی را در مورد حدوث و قدم عالم عنوان کرده است و در سده ی یازدهم هجری بزرگترین فیلسوف، ملاصدرای شیرازی است. وی از آغاز تحصیلات خود تا زمان پختگی اندیشه ، سه مرحله ی شاگردی ، روزگار عبادت و عزلت و دوران تالیف و بیان افکار را دارد از تالیفات وی الاسفار الاربعه و المبدء و المعاد است .
7 – منطق :
دانش قواعدِ درست اندیشیدن و درست استدلال کردن و نتیجه گرفتن است .
8 - تاریخ و تاریخ نگاری 
ابتدای پیدایش دانش تاریخ و تاریخ نگاری نزد اعراب از ابتدای ظهور اسلام است.
از نخستین مورخان مسلمان ، می توان ابومخنف را نام برد .
ابن اسحاق به نگارش سیره ی نبوی پرداخت  واقدی در کتاب المغازی در باره جنگ های پیامبرصلی الله علیه و آله نوشته است .
ابن سعد در کتاب الطبقات ، شرح احوال پیامبر صلی الله علیه و آله و صحابه و تابعین را دارد در سده ی سوم بلاذری ، فتوح البلدان را نوشت . و بعد طبری تاریخ الامم و الرسل و الملوک را نوشت  در کهن ترین کتاب های تاریخ عمومی به زبان فارسی ، تاریخ بلعمی است.
پس آن زین الاخبار گردیزی است
مهم ترین دوره تاریخ نگاری در ایران و به زبان فارسی، دوره ی مغول از سده ی هفتم به بعد است از جمله تاریخ جهان گشای جوینی نوشته  ی عطاملک جوینی ، و طبقات ناصری نوشته ی ابن محمد جوزجانی ، جامع التواریخ نوشته ی همدانی است.
تاریخ برگزیده ، نوشته  ی حمد الله مستوفی در دوره ی تیموریان و ترکمانان ، مجمع التواریخ السلطانیه نوشته ی حافظ ابرو ، ظفر نامه نوشته ی شرف الدین علی یزدی است.
پس از ترکمانان با استقرار دولت صفوی ، تحول مهمی درتاریخ به زبان فارسی رخ داد و آن ، شکل جدیدی از تاریخ نگاری بر اساس تفکر شیعی بود.
صفوه الصافا نوشته ی ابن بزاز و تاریخ عالم آرای عباسی نوشته ی اسکندربیک در دوره ی افشاریه ، دره نادره و جهان گشای نادری تالیف مهدی خان استرآبادی است
دردوره ی زندیه ابوالحسن گلستانه صاحب مجمل التواریخ . میرزا صادق موسوی ، مولف گیتی گشا است
از آثار مهم دوره ی تاریخ نگاری در بخش اول دوره ی قاجار ، تاریخ محمدی و تاریخ ذوالقرنین نوشته ی میرزا فضل الله خاوری شیرازی در دوره ی دوم تاریخ نگاری قاجاریه بر اساس ترجمه از زبان های اروپایی ، از جمله تاریخ انحطاط و زوال امپراتوری روم نوشته ی ادواردگیبون به فارسی ترجمه شد. سرجان ملکم نیزکتاب تاریخ دیوان را به انگلیسی ترجمه کرد.
آثار تاریخی مورخان که از سبک متنوعی در تالیف کتب پیروی می کردند به چند دسته تقسیم می شود:
الف) تاریخ نگاری خبر : در موضوعاتی مانند : حدیث ، قصه ، مقتل و سیره ومغازی است
ب) وقایع نگاری:  تدوین رویدادها و حوادث بر اساس نظم تاریخی به شکلی پیوسته و یکپارچه است.
ج) ذیل نویسی و مختصر نویسی ، نوشتن ذیل و تکمله هایی برآثار تاریخی گذشتگان است.
د) تاریخ نگاری عمومی : ذکر و قایع ممالک اسلامی ، بدون دخالت عناصر قومی و جغرافیایی و مانند آن ، به روش تقویمی و سال شمار است.
ه) تاریخ بر اساس نسب شناسی.
و) تاریخ نگاری به سیاق طبقات : در کتب تاریخی «طبقات» مورخ شرح احوال بزرگان دینی و علمی و سیاسی هر دوره یا نسل را در یک طبقه ی مجزا از دیگر دوره ها یا طبقات به ترتیب زمانی تدوین می کند.
ز) سرگذشت نامه ها : در باره ی سرگذشت خلفا ، فرمان روایان و دانشمندان است.
ح) سده نامه ها ، سرگذشت رجال در یک سده ی مشخص به شیوه  عام و الفبایی است.
ط) تاریخ نگاری محلی: ذکر رویدادها ،حوادث تاریخی یک محله، سرزمین یا شهر بر اساس سال شماری است.
ی) تاریخ نگاری دودمانی ، تاریخ پادشاهان را تنظیم می کند.
9- جغرافیا :
مسلمانان در زمینه دانش‌جغرافیا به‌میراث تمدن‌های پیشین به‌ویژه یونان، ایران و هند تکیه کردند. آنان با مطالعه و ترجمه آثار آن‌ها توانستند این دانش‌ها را گسترش دهند.
مهم‌ترین منبع مسلمانان درباره جغرافیای هندی، از طریق کتاب سوریا سدهانته، که در زمان خلافت منصور عباسی از سنسکریت به‌عربی ترجمه شد، به‌دست آمد. معلومات جغرافیایی و نجومی یونانیان نیز با ترجمه آثار بطلمیوس و دیگر دانشمندان یونانی به‌مسلمانان انتقال یافت. کتاب جغرافیای بطلمیوس چندبار در دوره عباسی ترجمه شد.
آن‌چه امروزه در دست است. اقتباس محمدبن‌موسی خوارزمی از این کتاب است که با دانش مسلمانان نیز درآمیخته است.
مسلمانان، به‌ویژه جهانگردان و دریانوردان نقشی مهم در رخ‌داد گسترش این بخش از دانش‌جغرافیا ایفا کردند. این رویکرد از زمان خلافت منصورعباسی آغاز و به‌ویژه در زمان مأمون تشویق‌شد.
در عصر خلافت مأمون جغرافیا بسیار پیشرفت کرد. برای نمونه: اندازه‌گیری یک درجه از قوس کره زمین، تهیه جداول نجومی و نقشه‌های مختلف جغرافیایی، از جمله این پیشرفت‌ها به‌شمار می‌آید.
مهم‌ترین عملکردی که باعث تقویت دانش‌جغرافیا در دوره اسلامی، به‌ویژه از سده چهارم هجری به‌بعد، شد پیدایش دسته‌ای از کتاب‌ها با نام «مسالک و ممالک» بود.
در کنار این مسالک و ممالک‌ها، باید از سفرنامه جهانگردان نیز یاد کرد.
دگرگونی دانش جغرافیا در تمدن اسلامی به 4 دوره تقسیم می شود
دوره ی اول : از جغرافی دانان سده های سوم و چهارم  ابن خرداد به ، مولف المسالک و الممالک.
یعقوبی، مولف البلدان و ابن فقیه ، مولف اخبار البلدان و مسعودی مولف مروج الذهب و معادن الجوهر.
 دوره ی دوم  : در سده ی پنجم ابوریحان بیرونی درکتاب «تحدید نهایات الاماکن».
دوره ی سوم  : سده های ششم تا دهم . معجم البلدان ، تالیف یاقوت حموی ، مهمترین جغرافی دان این دوره، ابن بطوطه مولف «رحله (سفر نامه)» است . فارس نامه، تالیف ابن بلخی و نزهه القلوب تالیف ، حمدالله مستوفی است.
در میان دریانوردان مشهور اسلامی نیز باید از ابن‌ماجد یاد کرد. وی در سده نهم هجری می‌زیست و توانست به‌بسیاری از نقاط گوناگون جهان سفر کند. دریانورد دیگر که باید از او یاد شود سلیمان‌مَهری است؛ سلیمان و ابن‌ماجد توانستند دانسته‌های خود را درباره دریانوردی در قالب کتاب‌هایی به‌نگارش درآوردند
آثار دوره اسلامی در زمینه جغرافیا را می‌توان به‌ترتیب زیر دسته‌بندی کرد:
1. وصف جهان                   2. متون کیهان شناسی 3. فرهنگ‌های جغرافیایی      4. سفرنامه‌ها،          5. کتاب‌های زیارت نامه‌ای،  6. آثار نجومی،          7. متون دریانوردی            8. متون جغرافیایی محلی
استفاده غربیان از دانش‌جغرافیایی از راه ترجمه آثار مربوط به‌ستاره‌شناسی‌جغرافیایی، ترجمه‌نقشه‌‌ها و تکمیل انواع وسایل جهت‌یابی اسطرلاب صورت گرفت. این عوامل سبب شد تا فن دریانوردی اروپاییان کاملاً تحت تأثیر دانش‌جغرافیای مسلمانان رشد یابد. نخستین جایی که جغرافی‌دانان غربی با آثار جغرافیای اسلامی آشنا شدند شهر تولدو در اسپانیا بود که مرکز مهم ترجمه آثار عربی به‌زبان لاتین شده بود. نخستین چیزی که غربیان از مسلمانان آموختند کروی‌بودن زمین بود که بدون درک آن کشف قاره آمریکا به‌وسیله کریستف‌کلمب امکان نداشت.
یکی از مهم‌ترین اقدامات جغرافیای دریانوردی مسلمانان استفاده از قطب نما بود. با آن‌که این وسیله اختراع چینی‌ها بود.
مسلمانان قطب‌نما را به اروپاییان معرفی کرده باشند؛ زیرا اروپاییان پیش از سده سیزدهم میلادی از قطب‌نما استفاده نمی‌کردند. درحالی که ادریسی، جغرافی‌دان و مورخ بزرگ اسلامی در نیمه سده دوازدهم میلادی از آن سخن گفته و کاربرد آن را در میان مسلمانان رایج دانسته است، و انتقال آن را به اروپا از طریق مسلمانان می‌داند
واسکودوگاما، با راهنمایی دریانوردی مسلمانی به‌نام ابن‌ماجد توانست از دماغه‌ی امیدنیک به‌سواحل آسیا قدم‌بگذارد. درحقیقت راه دریایی هند و چین پنج قرن پیش از مارکوپولو، توسط یک دریانورد مسلمان ایرانی به‌نام سلیمان‌سیرافی شناخته شده‌بود
 
10-ادبیات
الف) ادبیات عربی ، عبدالله ابن رواحه ،کعب بن مالک ، حسان ابن ثابت اشعار ادبی عربی سرودند. و شعر مذهبی با هاشمیات کمیت روحانی تر شد.
از سرایندگان برجسته ی دوره ی اموی : فرزدق و اخطل می باشند
در اثر آزادی نسبی که با روی کار آمدن عباسیان پدید آمد ، حمیری ، دعبل و ابوالعتاهیه  باورهای شیعی خود را  با ستایش اهلبیت علیهم السلام بیان کردند.
ابن مقفع و ابن قتیبه ی دینوری ، ابوالفرج اصفهانی ، ابن اثیر نیز  از ادیبان بودند.
شعر فارسی
سده ی چهارم و نیمه اول سده ی پنجم دوره ی پیدایش و اوج ادب فارسی است .
نثر فارسی در سده ی چهارم به شکوفایی رسید  عامل اساسی در رونقی بود که در نتیجه ی اعاده ی استقلال ایرانیان و در سایه ی حمایت ملی و اجتماعی آنان ایجاد شد . دومین عامل نیاز ایرانیان به پیدایش ادبیات فارسی بود.
ادبیات ترکی ، از همان آغاز ، گرایش چشم گیر به پردازش عناصر دینی داشته است.
سده های پنجم و ششم ، هم زمان با استقلال کامل قراخانیان برحوزه ی سیر دریا و آمودریا در باختر ترکستان ادب ترکی اسلامی پا گرفت.
از شاعران بزرگ ادبیات ترکی ، امیر علی شیرنوایی ، نجاتی ، باقی و شیخ غالب را می شود نام برد.
 
علوم اسلامی
قرائت
پایه گذار قرائت خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودند نخستین کسی که قرائت ها را در یک کتاب جمع آوری کرد، ابو عبید قاسم ابن سلام بود.
قراء سبعه از 50 قرائت که در اثر کیفیت حروف و ادای آن ها به طرق مختلف صورت می گرفت حاصل شد.
تفسیر :
تفسیر قرآن بخشی از روایات بود  سعد ابن جبیر نخستین تدوین کننده ی تفسیر است و بدلیل وفاداری به حضرت علی علیه السلام به دست حجاج بن یوسف ثقفی به شهادت رسید . نخستین مفسر قرآن کریم ، حضرت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام است .تفسیر حضرت علی علیه السلام آغاز تفسیر عقلی از قرآن کریم است که منجرشد این مکتب تفسیری در عصر امام محمد باقر و امام جعفر صادق علیهم السلام رونق پذیرد.
تفسیر قرآن بر اساس تخصص و مذهب انسان ها شکل گرفت مثلا: دانشمندان علم نحو از دیدگاه ادبیات و علوم بلاغت به تفسیر و تبیین آیات مبادرت کردند و دانشمندان علوم عقلی قرآن را بر اساس قواعد و مبانی فلسفی و اقوال و آرای حکما و فلاسفه ی اسلامی تفسیر کردند. بر این اساس روش های تفسیری ذیل بوجود آمد :
تفسیر قرآن به قرآن : یعنی کمک گرفتن از برخی از آیات قرآن برای فهم و تبیین آیات دیگر.
تفسیر موضوعی : برای یک موضوع ، آیات مرتبط کنارهم قرار می گیرد .
تفسیر اجتهادی : استفاده از معانی آیات بر اساس منطق ، اصول و روش های اجتهادی برای فهم و تبیین آیات.
تفسیر تطبیقی: تعالیم قرآن را برزندگی انسان تطبیق دادن است .
تفسیرعصری : بررسی نظریات پیشین و کنار گذاشتن عقاید مفسران گذشته که قابل دفاع نمی باشد.
تفسیر تاریخی : تبیین وقایع تاریخی قرآن است.
تفسیر فلسفی، ادبی، نقلی ، هدایتی، و تربیتی ، فقهی ،کلامی ، رمزی و عرفانی قرآن .
تفسیر «التبیان فی تفسیر القرآن» اثر محمدبن حسن طوسی ، نخستین تفسیر شیعی است که به سبک عقلی و اجتهادی تالیف شده است.
مجمع البیان اثر شیخ طبرسی است.
تفسیر المیزان از مهمترین و جامع ترین تفاسیر شیعه، تالیف محمد حسین طباطبایی(ره) می باشد .
حدیث :
شیعیان از زمان پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام کتابت حدیث را داشتند اما اهل سنت بعد از نیمه ی دوم سده ی دوم شروع کردند چون خلیفه ی دوم کتابت حدیث را نهی کرده بود
نخستین کتاب حدیث، از آن علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است از عهد امیرالمومنین علیه السلام تا عهد امام حسن عسگری علیه السلام  کتابت حدیث توسط شیعه انجام می گرفته است .
درنیمه ی سده ی سوم شیعیان 400 کتاب حدیث تالیف کرده اند.
از سده ی چهارم با تدوین چهار کتاب مهم حدیث درتکامل این دانش اقدام اساسی شد.
ا – محمدبن یعقوب کلینی ، الکافی را نوشت.
محمد بن علی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه را تالیف کرد.
محمدبن حسن طوسی، تهذیب و الاستبصار را نوشت.
محمدبن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه را تالیف کرد .
علامه مجلسی، بحار الانوار را پدید آورد.
  اهل سنت در سده ی سوم  صحیح بخاری و صحیح مسلم وسنن ابن ماجه ، سنن ابوداوود ، سنن نسائی و جامع ترمزی که به صحاح سته معروف اند را نگاشتند.
فقه :
الف) فقه شیعه
دوره های نظام فقهی شیعه
ا- دوره ی حضور ائمه : در این دوره مرجع اصلی احکام شرعی امامان علیهم السلام بودند ، با این حال یکی ازدست آورد های مهم ایشان ، ایجاد تفکر و استدلال در امور شرعی است مثلا: در موارد متعددی وظیفه ی خود را بیان اصول و قواعد دانسته و استنتاج احکام فرعی و جزئی را به دیگران وا می گذاشتند وجود گرایش های مختلف در مسائل علمی ، بویژه در پیروان و اصحاب ائمه علیهم السلام ، مانند گرایش متکلمان شیعه ، محدثان، اثبات یا انکار عصمت یا علم غیب ائمه بحث پیرامون علم امام از ویژگی های این دوره است. 
2 -آغاز تدوین فقه : در این دوره سه گرایش فقهی در جامعه ی شیعی دیده می شود .
 گرایش اهل حدیث که فقه را در حدیث و نقل آن می دانستند مانند: کلینی و ابن بابویه قمی .
گرایش اجتهاد در فقه که مانند ابن عقیل عمانی و ابن جنید اسکافی آن را رهبری می کردند.
گرایش فقه متکلمان که شیخ مفید قائل به آن بود.
دوره ی تلفیق : شیخ الطائفه طوسی ، تلفیقی از گرایش اهل حدیث و متکلمان در فقه پدید آورد  و با چهره ی تعقلی فقه ، اعتبار احادیث را ثابت کرد.
مثلا : در مبسوط و الاستبصار و تهذیب الاحکام . ابتکار فقه تفریعی و فقه تطبیقی از دست آورد های اوست.
 تحولات فقه اهل سنت در 6 مرحله صورت گرفته است.
1- دوره ی حضرت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم و دسترسی مستقیم به نص (از آغاز اسلام تا سال 11 هجری).
2- دوره ی صحابه ، که مستقیما از حضرت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم نقل قول می کردند.
3-دوره ی تابعین که به یک واسطه از حضرت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم نقل قول می کردند.
4- دوره ی ائمه ی چهار گانه یا دوره ی تاسیس مذاهب فقهی (از سده ی دوم تا چهارم هجری)
5- تقلید از ائمه ی چهارگانه ( از سده ی سوم تا چهاردهم هجری )
6 – دوره ی نهضت جدید فقهی و حقوقی و افتتاح باب اجتهاد.
فقه اهل سنت با دوره ی چهارم به کمال رسید.
نخستین مکتب فقهی اهل سنت را ابوحنیفه تاسیس کرد( 150-80 هجری)
مورد قبول واقع شدن این مذهب توسط حکومت وقت و اعزام قضات حنفی به بلاد اسلامی ، مذهب حنفی به سرعت گسترش یافت
مهدی ، هادی و هارون الرشید قضاوت را به ابویوسف که شاگرد و یاور ابوحنیفه بود ، سپردند و او نیزقضات حنفی را به قضاوت انتخاب و اعزام می کرد لذا فقه حنفی در عراق ، مصر ، ماوراءالنهر ، آناتولی ، شبه قاره و چین گسترش یافت .
دومین مذهب فقهی اهل سنت را ، مالک ابن انس به نام فقه مالکی(93-179) تاسیس کرد وی در کتاب موطا ، رای و قیاس را قبول ندارد.
سومین مکتب فقهی اهل سنت ، مربوط به محمد ابن ادریس شافعی (150-204 ) است وی پیوندی میان مبانی مختلف این دو مذهب پیدا کرد و فقه جدیدی ، پدید آورد.
چهارمین مکتب فقهی اهل سنت را احمد ابن حنبل (164-241) پایه گذاری کرد که به حنبلی مشهور است ، فقه وی بر اساس کتاب ، سنت، فتوای صحابه، قیاس ، استحسان، مصالح و ذرایع شکل گرفته است.
پس از این چهار امام ، اهل سنت ، فقه سنی پویایی خود را از دست داد فقهای مذاهب اربعه از سده ی چهارم تا سیزدهم هیچ نکته ی جدیدی بر دست آورد های آنان نیفزودند لذا اجتهاد در اهل سنت به تقلید از این چهار نفر تبدیل شد.
اما از سده ی سیزدهم که تحول عظیمی در جهان اسلام رخ داد و ضرورت بازنگری در احکام فقهی با توجه به شرایط زمانی و دگرگونی های ژرف و گسترده در زندگی و روابط اجتماعی سبب شد که فقهای اهل سنت در تقلید از چهار امام ، تردید کرده و نو آوری داشته باشند که مهم ترین آنها شیخ محمد شلتوت است.
اصول فقه : دانشی شامل قواعد فقهی و کلی برای استنباط احکام شرعی است که تاکنون 9 مرحله گذرانده است.
1 - دوره ی تاسیس : توسط حضرت امام محمد باقرعلیه السلام  وحضرت امام صادق علیه السلام ایجاد شد.
2- دوره ی آغاز تصنیف ، در این دوره علم اصول از فقه جدا شد و اولین تصنیف مال هشام بن حکم که کتاب الفاظ و مباحثها را نوشت.
3 - دوره ی اختلاط علم اصول با علم کلام ، معتزله علم اصول را از مسیر اصلی ، منحرف کردند مانند عبد الوهاب ابن سلام جبائی .
4 - دوره ی کمال، علمای شیعه اصول را  از علم کلام جدا کردند مانند شیخ مفید و شیخ طوسی.
5 - دوره ی رکود علم اصول، با توجه به عظمت شیخ طوسی حدود 100 سال مبانی اصولی وی بدون منازع باقی ماند.
6 – دوره ی نهضت مجدد ، ویژگی برجسته ی این دوره احیای روح اجتهاد ، شرح و تعلیق یا تلخیص کتب گذشتگان و نیز ورود برخی مسائل منطق در علم اصول بود.  محمدبن ادریس حلی ، محقق حلی ، علامه حلی ، فاضل مقداد و شیخ بهایی این علم را تجدید کردند.
7 – دوره ی ضعف : رشد گرایش اخباری موجب رکود این علم شد. مهم ترین تالیف اخباری این دوره ، کتاب فوائد المدینه از استر آبادی است (1033هجری).
8 – دوره ی جدید : با ظهور وحید بهبهانی ، وی و شاگردانش تمام شبهات اخباری ها را پاسخ گفتند مانند: بحر العلوم و کاشف الغطاء.
9 – دوره ی معاصر  که اوج کمال علم اصول است با ظهور شیخ مرتضی انصاری (م1281) آغاز شد.
کلام
دلایل پیدایش علم کلام
1 – ارتباط مسلمانان  با غیر مسلمانان مانند ایرانیان و مصریان و رومیان.
2 – اسلام آوردن اقوامی که عقاید ی در رابطه ی با صفات خدا، توحید ، قضا و قدر ، سزا و جزا  و جود داشت .
متکلم : کسی که در امور اعتقادی استدلال می کرد را می گفتند.
علم کلام : خود بحث و جدل در امور اعتقادی و اصول دینی را علم کلام  گویند
 حسن بصری از متکلمین  باور داشت همه ی افعال با مسئولیت انسان صورت می گیرد .
محمد بن حسن طوسی متکلم سده ی چهارم ، نخستین کسی که نجف را به پایگاه علمی و دینی شیعه تبدیل کرد. از کتاب های کلامی وی ، تلخیص الشافی است .
در سده ی پنجم غزالی معتقد بود اگر عوام از ید، فوق و استواء علی العرش پرسیدند باید به آن ها تازیانه زد.
در سده  ی هفتم ابن تیمیه  بر زیارت قبور انبیا  خرده گرفت .
تنها عالم اسلامی که طی قرون گذشته به لقب آیت الله مفتخر شد علامه حلی است ایشان 400 جلد کتاب تالیف دارند.
تصوف
صوف یعنی پشم  ، صوفی یعنی  (پشمینه پوش) و عرفان امر مخفی ، مرموز و پنهانی را گویند .
عرفان از جهت نظری ، علم حضوری و از جهت عملی ، عبادت و مجاهدت و تمسک به زهد و ریاضت است . که آدمی را به آفریدگار جهان از راه شهود امکان پذیر می سازد.
تصوف عبارت بود از اعتکاف بر عبادت و دوری جستن از زخارف و خوشی های دنیوی مانند ثروت اندوزی و جاه طلبی.
در سده های 5و6و7 اختلاف نظر بین شیعه و سنی و جدال های مذهبی میان مذاهب اهل تسنن ، به ویژه حنفی ها و شافعی ها و اختلاف بین فقها و فلاسفه و جنگ های نظامی مانند هجوم مغولان باعث شد تصوف از جاذبه ی زیادی برخوردار شود.
سیر تکاملی تصوف در سده ی هشتم هجری پایان گرفت و از این به بعد رو به انحطاط و زوال نهاد.
در سده ی نهم یکی از مشایخ صوفیه (شیخ جنید ) جد شاه اسماعیل از گروه صوفیان و مریدان خود برای دست یابی به قدرت استفاده کرد و آن ها را به جهاد با کفار بر انگیخت و خود را «سلطان جنید» خواند.
شاه عباس صوفیان را از نظر انداخت و مشاغل مهمی که در دست آن ها بود ، از آن ها گرفت.
از اواسط دولت صفویه قدرت علمای شریعت افزایش یافت و کار صوفیان روبه زوال گذاشت و آن ها را مرتد و زندقه نامیدند.
 فتوت
در فرهنگ دینی، «فتوت» به نوعی بذل و بخشش، نیکی به دیگران، گشاده‌رویی، عفاف و خویشتن‌داری، پرهیز از آزار دیگران، و دوری از دنائت و پستی تفسیر شده است.
حضرت علی‌ علیه‌السلامفرموده است:
نظام فتوت و جوانمردی، تحمل لغزش‌های برادران و رسیدگی شایسته به همسایگان است.
در جنگ احد حضرترسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ، حضرت امام علی علیه السلام را که دلیرانه باکفار می جنگید ، فتی خواند و فرمود «لافتی الا علی»[35]
 
3-2-  نهادهاي سياسي، اجتماعي و علمي تمدن اسلامي
 براي شناخت تمدن اسلامي بايستي با نهادهاي تشکيل دهنده آن و وظايف هر کدام آشنا شويم.
حكومت اسلامي: مهم‌ترين نهاد در تمدن اسلامي،  نهاد حکومت است. با تشکيل حکومت اسلامي در مدينه اولين نهاد تمدن اسلامي نيز شکل گرفت. البته اين دولت نوپا تحت اداره ی مستقيم پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم بود و هنوز سازمانهاي اداره کننده‌اي تشکيل نشده بود، ولي سنگ بناي کليه ی نهادهاي اعصار بعدي ريشه در اين مرحله دارد. هر چه سرزمين‌هاي اسلامي گسترش مي‌يافت، احتياجات جديد، ايجاد موسسات و ديوانهاي خاصي را موجب مي‌شد و سبب تکميل اين نهادها مطابق نيازهاي زمان مي‌شد؛ ولي پايه و شالوده ی تمام آنها همان اساسي بود که پيشواي بزرگ اسلام  با وحي الهي بنا کرده بود. گسترش اسلام به خارج از مرزهاي شبه جزيره ی عربستان لزوم اداره ی اين سرزمين‌ها و شهرهاي بزرگ و ساکنان آنها و اداره سرزمین پهناور اسلامی بعد ازفتو حات نیازمند دستگاه اداری متمرکز ، دقیق، و گسترده ای بود . تا به در آمد سرزمین ها نظارت کند ، و تقسیم عادلانه ی آن و نظارت بر اعزام نیرو و سپاه و ارسال وجوه مورد نیاز به سپاهی که در مرزها مستقر بودند و نیاز به ایجاد دستگاه قضایی و ... موجب شد تا دستگاه‌هاي مختلف اداري به نام ديوان به وجود آيد. اين ديوان‌ها بسته به نوع فعاليت، نام‌هاي مختلفي به خود گرفت:
باید معلوم می شد کل در آمد سرزمین چقدر است و چه موقع به دست می آید مسکوکات به گونه ای تدوین می شد تا در تمامی سرزمین ها استفاده شود.
بسیاری ازاین اقدامات با راهنمایی حضرت علی علیه السلام  صورت گرفت . از جمله این اقدامات بود :
 1 – تقسیم سرزمین به واحد های کوچکتر و تعیین فرماندار.
2  – تعیین مساحت و اندازه گیری سرزمین برای برآورد مقدار در آمد سالیانه آن ها.
3– یکسان سازی مقیاسها ، واحد های وزن و حجم و مساحت.
4 – یکسان سازی مسکوکات و رواج اوراق بهادار. .
5- نظارت‌بر امورداخلی و خارجی
6-رسیدگی به‌دعاوی مردم
7- وضع تقویمی‌جدید برای استفاده در زمین‌های کشاورزی و ... .
سازمان‌های اداری و اجتماعی
لسان العرب ، ابن منظور ، ج3 لغت ارخ . -1
تایخ تمدن ، هنری لوکاس ،ترجمه عبدالحسین آذرنگ ، ص 7        -2
مقدمه ابن خلدون . ص 4                                                                                                 -3
تاریخ تحلیلی صدر اسلام.  نصیری، محمد. ص 18                                                                     -4
1- مقدمات جامعه شناسی ص99
2- تاریخ تمدن، هنری لوکاس، جلد اول، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، فصل یکم، ص 4 و روزنامه دنیای اقتصاد - شماره ۳۱۶۸
3- هنری لوکاس، جلد اول، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، فصل یکم، ص 4 و فرهنگ - ویکی‌پدیا، دانشنامه آزاد
4-  فرهنگ - ویکی‌پدیا، دانشنامه آزاد      
5 – سخنرانی معظم له در جمع کارکنان سازمان صدا و سیما – مورخ  1383/02/28                                                      
ویکی پدیا-6
محمودى بختياري، عليقلي، فرهنگ و تمدن ايران، ص ۳۰-۳۴).  -7
فرهنگ و تمدن اسلامی، ولایتی ،علی اکبر،ص19و20                                                               -5
مدارس نظاميه و تاثيرات علمي و اجتماعي آن ، نورالله کسائي ص374 .-6
7- نقش فرهنگ و تمدن اسلامي در شکل گيري رنسانس، روفیگری ص44
ميراث اسلام، زير نظر سرتماس آرنولد و آلفردگيوم ، ترجمه مصطفي علم ص6-8
9 - ويل دورانت، تاريخ تمدن (عصر ايمان)، ترجمة ابوالقاسم پاينده ، ج 4، بخش اول ص 308
فرهنگ و تمدن اسلامی، ولایتی ،علی اکبر،ص19و20                -10
 
11-ریشه های ضعف و عقب افتاد گی  مسلمین، سمیع عاطف الزین، محمود رجبی و محمد تقی کمالی نیا،ص18
                                                                                               پويايي فرهنگ و تمدن اسلام و ايران، ص 34 -12
                                                                                            16- نشريه هفته نامه پرتو، سال نهم، شماره 408
                                                                                    فرهنگ و  تمدن اسلامي، ولایتی ،علی اکبر،  ص 20-17
Wiki fegh.ir  18- ویکی فقه
19- فرهنگ و تمدن اسلامی ، ولایتی ، علی اکبر ص22
     15- علل پيشرفت اسلام و انحطاط مسلمين،زين العابدين قرباني، ص 18
                                                                                  همان،  ص 16  -16
    سوره مبارکه آل عمران آیه ی شریفه ی 190 و سوره مبارکه انعام آیه ی شریفه ی 97 و سوره مبارکه یونس آیه ی شریفه ی 5   -17
                                                                                                سوره ی مبارکه انعام آیه ی شریفه ی 11 -18
                                                                                  - وسائل الشيعه، حر عاملی، ج27 باب8 ص98 روايت33313 19
20 - حضرت آدم نماد معصومين عليهم السلام و مؤمنين مي باشد كه آن حضرات در نهايت درجه علم , معرفت و كمال قرار دارند
21- غرر الحكم،آمدی، ج2 ص10184                                                                                                            
اصول كافي ،کلینی ج1 ص30  -  و سائل الشيعه، حر عاملی، ج27 باب4 ص26 روايت33115                                                - 22      
  بحار الانوار،مجلسی، ج1 ص172-23
بحار الانوار،مجلسی ج1 ص168 روايت16 باب1-24
- تحف العقول ، خزایی، ص374 31
  32-بحار الانوار ،مجلسی،  ج13 ص415و416 
33- نهج الفصاحه، احمدیان،  ص 336   
 34- وسائل الشيعه ، حر عاملی، ج27 باب4 ص27 روايت33119
  35- وسائل الشيعه، حر عاملی،  ج27 باب4 ص27 روايت33123
  39 و40- فرهنگ و تمدن اسلامی ،علی اکبر ولایتی از ص27تا30
فرهنگ و تمدن اسلامی، ولایتی ، علی اکبر،ص19و20                                                              -37

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و هفتم بهمن ۱۳۹۵ساعت 8:22  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 
 

 

+ نوشته شده در  شنبه بیست و ششم تیر ۱۳۹۵ساعت 12:37  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

تاثیر محیط زیست بر سلامت انسان از دیدگاه اسلام

محمد حسن حاجی رحیمیان طسوج1* بابک وزیریان زاده2 اکرم حیدری3

مقدمه:

در آموزه های دین مقدس اسلام تأثیر فراوان طبیعت بر جسم و جان، اعمال، رفتار، افکار و نیز خصوصیات ظاهری انسان ها تشریح شده و محیط زیست سالم یکی از عوامل بسیار مهم زمینه ساز رشد و کمال انسان­ها تبیین شده­است. هرشخصی می­تواند در سایه بهره­مندی از چنین محیطی، به تربیت جسم و جان خویش بپردازند. در اين­راستا اکولوژی انسانی یعنی رابطه انسان با خدا، خود، ديگران و محيط زیست تبيين مي­گردد.

روش­کار:

در این مطالعه بررسی و غور در آیات قرآن و احادیث و برخی کتب انجام گرفت و مطالب مربوط به نقش محیط زیست بر سلامت انسان در آیات و روایات مورد کنکاش قرار گرفت. پس از گردآوری مطالب، دسته بندی آن ها با عناوین مختلف ازجمله: مباحث مربوط به آثار روحی و روانی آب و هوا و تأثیر  گیاهان و مناظر سرسبز بر انسان، گسترش نگرش ديني و گرايش معنوي رفتارهاي اصلاح‌كننده به محيط زيست و نحوه ي ارتباط انسان با طبيعت انجام شد.

یافته­ها:

مبانی اسلامی، سيستمي از ارزش ها را در اختیار می گذارد که رعایت آن، مسير تکاملي عالم وجود و انسان را تضمين می کند.

شرط اساسی برای داشتن روح سالم، جسم سالم است و جسم سالم نیز در پرتو محیط زیست طبیعی سالم قابل تصور است.

محیط زیست طبیعی و سالم تأثیر شگرفی بر سلامت روح و روان آدمی دارد.

 نتیجه­گیری:

  قرآن کریم و روایات اسلامی فوائدفراوان طبیعت و سرزمین پاک و سالم از جمله آب، هوا، گیاهان و درختان را با تعابیر بسیار دقیق و گاهی شگفت انگیز برشمرده اند و تأثیر به سزای آنها را بر سلامت جسم و روان آدمی بیان فرموده­اند.

محیط پاک و آراسته و خرّم، زندگی را شاداب نموده و تماشای مناظر سر سبز و زیبا، موجب احساس آرامش، نشاط و آسایش می شود.

منابع:

قرآن کریم

کتب اربعه(من لایحضره الفقیه، الاستبصار، الکافی و التهذیب)

وسائل الشیعه

بحار الانوار

اسلام و محيط زيست

اصول تربيتي زيست محيطي در اسلام

انسان و طبيعت بحران معنوي انسان متجدد

اکولوژی انسانی و بهداشت

1-    مرکز تحقیقات سلامت و دین، دانشگاه علوم پزشكی­قم، قم،ایران

2-    دانشگاه علوم پزشكي جندي شاپوراهواز، اهواز، ایران

3- دانشکده و مرکز تحقیقات سلامت و دین، دانشگاه علوم پزشكي­قم، قم،ایران

*mmhrahimian@gmail.com

 

+ نوشته شده در  شنبه بیست و ششم تیر ۱۳۹۵ساعت 12:6  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 
  Di.Mohammad hasan haj rahimian tasooji

The perspective of verses and hadiths about the importance of physical and psychological

feeding in children

 

Abstract

Infant and childhood health begins with proper nutrition and healthy environment. According to the majority of Muslim scholars, feeding from colostrum is essential for baby health especially at the first hours of birth. The Quran and Islamic Hadiths emphasized to coordination between physical and intellectual growth of children. Also, invest in rearing of children according to Islam's commandments will result in optimal development in all aspects. In this study, through deep investigation at Quran and Service books, these main themes has been extracted. In this regard, the health society can move to obedience to God and service to the public.

Keywords: Quran, Hadith, intellectual growth

 

Introduction

The physical and emotional needs in the child due to some special specifications such as having a clear mind, a gentle heart, rapid growth and readiness to accept any knowledge causes to more attention in physical and mental nutrition in this age group. Given the increasing growth in wide variety of children knowledge, the necessity is felt for harmony between all their needs, especially spiritual, cognitive and emotional needs with preserving the national, cultures and religious originality. To children immunization, careful practice in physical and mental nutrition is felt more and more. If the foods given to children are doubtful, unclear or ill-gotten, it is likely that children gradually slip into deny and disbelief [SURA 30. AR-ROOM, Verse 10: Then evil was the end of those who did evil, because they rejected the communications of Allah and used to mock them] (1). To influence a positive effect on children’ behavior, certain rules and regulations should be considered in training and education. This is not possible unless the parents have a complete understanding of the needs of children from birth. With freshness in children's lives, their spirit can fly into the clear horizons and clean souls. Thus, the spirit will flourish. These should contain the mirror thoughts, beliefs and spiritual greatness in a Muslim person and put a great capital to the memorial. Parents should act with whole ability and resources and must be sensitive in children’ physical and psychological feeding. Also they must act to Instructions reflected in the Quran, Hadith, the Prophet Muhammad (PBUH) and his real posterity. In this regards, mettle and character expressions of child will develop in all aspects. For example if parents consider the intrinsic talent, the child can get closer to the Lord and persuaded religious rituals.

Feeding Body and Soul Simultaneously

body or only spirit feeding, Focus on some talents or fighting with them , using of nonreligious literature leads to psychological impairment and quite passive or dangerous behaviors in children at future. Because the child's brain like a camera picked up the events. And above all, even in the uterus hears and analysis voices. It is recommended when a child is in the womb make him familiar to Quran verses. When baby is born, [Adhan] in said in his/ her right and left ear (2). Saying the oneness of Lord [لا اله الا الله] capture the child’s heart and is continued in the soul and life forever. It will bring truth and more splendent light [tawhid] to child life. In this point the child is profited the sea knowledge and is preserved from and the devil's tricks. Therefore, only feeding the body or soul has inevitable consequences. Tthese factors come together make the fortune and misfortune of this world and the hereafter. So, comprehensive and conscious choosing would be considered according to religious obligations and the priorities. However, diagnosis of priorities and tasks is essential in different conditions.

Rewarding service to human life

The value of fathers and mothers in child closeness to God and flourish him with proper physical and spiritual nutrition is very important. Holy Prophet Muhammad (pbuh) says about the value of service to the body. Hazrat Ali (AS) says similar to release a servant, feeding a hungry person has reward. A narration from Prophet to Imam Ali in serving to body and providing guidance to even one person: [لأََنْ يَهْدِىَ اللّهُ بِكَ رَجُلاً واحِدًا خَيْرٌ لَكَ مِمّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ] (3). If the person be guided by you is better than sun shining to him. So, if the parents put their children in the way of Prophet Mohammad (PBUH) from birth, the child sees religious belief actions in parents. Therefore, he/she accepts that belief and religious practice would be combined with a passion.

The Prophetic Sireh in the Quran and Holy Imams perspective

In the Quran “Osveh” is proposed as the most important methods in feeding soul and the body. So that introduces Holy Prophet (PBUH) as ‘Osveh’ in this issue and says[SURA AL-AHZAB, Verse 21]: “Certainly you have in the Messenger of Allah an excellent exemple for him who hopes in Allah and the latter day and remembers Allah much”(4). Imam Ali (AS) says: “Follow the Prophet because he is the best character, tradition and guide "(5). Prophet (PBUH) was as a worthy symbol for his companions. For example, how to respect for children feeding is seen in the Prophet's teachings. Imam Sadeq (AS) said: “Prophet Muhammad (PBUH) read two last rak'at of noon prayer quickly”. People asked: what has happened? Prophet Muhammad (PBUH) said: don’t you hear the sound of weeping and crying of children? (6, 7) When Imam Hassan and Imam Hussein (AS) attended in the holy prophet (PBUH), The Prophet has stood,embraced and placed them on his shoulders (8). Each morning Prophet Muhammad (PBUH) has cuddled his children and grandchildren.

Using the best words in feeding with human soul dignity

There are a lot words from the Infallibles (PBUH) which emphasize feeding the spirit, personality development, respect for the dignity of children to healthy relationships: ‘Light of my eye, happiness of my heart, the strength of my heart, my friend, my dear, dearest of me, calming my heart and my flower(1-11).

Committing a forbidden and sin eliminates the soul food

One of important issues is that the sins cause tangible and intangible problems for human at short or long time in worldly life and hereafter. Every sin according to its extent affects on individuals. The sins cause deprivation and ravages in human life. Someone may be successful in part of his life, but the other part fails due to sin. Even an unintentionally sin leaves its destructive effects. If a person chooses a healthy living, he/she should try to do related tasks in moderation. Allah proposed in the Holy Quran about thirty-three sins that results some consequences: For example, a person who placed in the path of sin [God does not guide the evildoers], this person will be The Hellion. The Prophet (PBUH) was asked about the cause and sign of atrocities? He said: insist on sin, because sin kills the heart.

Maintain the honor and dignity of the infant during feeding

Maintaining the dignity of a baby's life is the best kind of body and soul nutrition.  This starts when baby is in the mother's abdomen and at birth, the best baby food is built in mother’ body and delivered. So, mother give necessary food requirements while respect for maintaining the dignity of her baby. With eye contacts and exchanging emotions, a mother will be able to feed her baby physically and spiritually. If a child's nutrition place was at the mother’ toes! How much kids became humiliated? And how much it was difficult for baby feeding? And how was deprived of maternal affection? And how much it was difficult to give a healthy food to kid? Allah Almighty gave human dignity and superiority over all the creatures. Animals feed of the lowest part of body, but because the human is born with the dignity and greatness, so has been blessed and honored by Allah. Embrace, kissing and kindness expressing by parents, especially mothers reduces feelings of stress and insecurity in child. Breastfeeding to the child must be with the generosity and respect. The better type of respect is embrace baby during breastfeeding. Non-breastfeeding mothers during bad moral, because bad tempered breastfeeding can affect a baby physically and mentally. All mothers should be given to baby when breastfeeding. The cries of the children must being taken seriously and responded to it the as soon. To recover their composure and don’t make hurt their gentle soul. If the baby is a boy he is called named Muhammad at first seven days and after is named with names indicating God's thralldom. The names of Mohammed, Ahmed, Ali, Hassan, Hussein, Jaafar Abdullah ,Talib for boys and Fatima for girls will bless the house. It must be avoided of bad or grotesque epithets for babies. But they should be called since birth respectfully. And should have greeting to children in humility, compassion and tenderness.

Feeding body: The prerequisite of soul development

Physical feeding should be in accordance with the development of spiritual nutrition. Imam Ali (AS) says: [یا رَب قَوِّ عَلَى خِدْمَتِکَ جَوَارِحِي]. Therefore, every person in addition to physical food desperately has need to psycho-spiritual feeding. Respond to spiritual needs of infant or child is the best way of prevention of physical and psychological disorders during life, especially the elderly. The physical and behavioral characteristics are formed at birth. In this regard, based on meaningful sayings of Prophet (PBUH) and Imams (AS), we use of the vast revelation ocean which are dedicated to lovers of knowledge.

The value of breast milk and its developmental in the hadiths

Breast milk is known bless. Breastfeeding must start with the name of God and God’s satisfaction. Breast feeding is done by baby sucking from breast. Milking and pour it into the baby's mouth does not have this effect. Breast feeding was done with desire, so breastfeeding with unwillingness does not provide mental and physical development. Also, drinking milk from mother provide food for the soul. Sucking milk by the infant should be fully done and not to be forced to leave the mother breast and pulling breast of the baby's mouth. It should be avoided giving child eating forbidden [Haram] food. Doing something by the mother before breastfeeding, such as reading Quran, ablutions, walking and worth telling and relax during breastfeeding provides comfort for the soul of the child. On the other hand, avoiding of anger and anxiety, especially during breastfeeding is recommended (10).

 

The impact of happy color and good smell nutrition on  physical and mental development

Using of clean and bright clothes with happy color and gentle fragrance in the nice environment during breastfeeding and use of flavorful healthy vegetables is emphasized in the months of breath feeding (11,12).

Mom rewards

Heaven is the rewards for the mother who calm kid when he/she cries. All sins will be pardoned with each breast feeding. And the angel says, "Start action again, undoubtedly, you're pardoned. Mother's milk from the forbidden foods and beverages has no blessing. Kissing and fondling the child makes the mother is happy and relaxed. Mothers who are affectionate with their children are from heaven (13).

The most common tasks of parents

If possible father can cuddle and love the baby during feeding. Love of parents to children is best food for them. Love is a mutual interaction both parents and children benefit from it. The love makes children to be obedient to their parents. Appropriate and devoid of abusive and violent relationships between parents prevent of many physical and psychological diseases in the child. Parents should try on relationships with their children in terms of verbal and emotional support. Spirit feeding of the child's parents is better than giving him alms. Real love is the best acts for parents. Benevolent parents of children are the most beloved servants of God and are the best people. Playing with the child and taking the role of a child are considered a type of feeding. Playing is important for the social, emotional, physical and cognitive development. It is true that the love is an investment and guarantee for human health, but is more needed in the first seven years of life. Having a good mood and healthy child parents is ensured with proper planning by parents before birth. Parents should always be happy and joyful. Weaning should be with the advice and consent of parents (14-16).

Soul feeding before feeding body

Saying Adhan in the right ear and prayer in the left ear before cutting umbilical would prevent hypomania and seizure due to the accumulation of wind in the body. Putting trace amounts of water from the Euphrates and Soil [Place of Martyrdom of Imam Hussein], rain water or palm on top part of the baby's mouth is recommended (17).

Conclusion

The principles of religious thought or the Divine rules are fix laws that have been set for human life. Actions in feeding is needed based on Prophet [PBUH] and Ali [AS].  Using of the Prophet and Islamic traditions can prevent all kinds of physical and mental illnesses. Based on this article results, healthy physical-spiritual feeding in child, help to reach to an ideal world civilization.

 

References

  1. Holy Quran: Sura  Ar-Room, Verse 10.
  2. Muhaddith Noori , M.H. (1408). Mostadrakol-vasael, 15, p 137. Qom: Al -Albayt Institute.
  3. Allama Majlisi, M.B (1404).  Bihar al-Anwar. 32, p 447. Beirut: Daralvfa’ Institute Publications.
  4. Holy Quran, Sura Al-Ahzab , verse 21.
  5. Nahjolbalagheh, translated by Dashti M. (1386). 116, 31. Qom: Al-Hadi Publications.
  6. Koleini, M. (1413). Principles of kafi, 2, p 644. Beirut: Dar Alazva’ Publications.
  7. Koleini, M. (1413). Principles of Kafi, 6, p 48. Beirut: Dar Alazva’ Publications.
  8. Allama Majlisi, M.B (1404).  Bihar al-Anwar. 43, p 285. Beirut: Daralvfa’ Institute Publications.
  9. Qomi  A.  Mafatyh Al-jenan. Kumail Dua. p 120. Qom: Hejrat publications.
  10. Horre Amely , M.(1413), Vasayele Shia. Vol 14 Qom: Al -Albayt Institute, Lahya’ Altras.
  11. Mohammadi Rey Shahri, M. (1386).  Of a medical traditions. Qom: Daralhadys publication.
  12. Mohammadi Rey Shahri, M. (1381). Elected MizanolHekmat. Qom: Daralhdys publication.
  13. Salehi , H. , Nahjalfasah , translation: Abrahym Ahmdyan ,(1381). pp. 93, 398, 399. Qom: Golestan Adab publication.
  14. Amedi, A.W. (1382).  p 36. Al Hakam and Dorarolkalam. Qom: Imam Asr (pbuh) Publication.
  15. Harran , Abu. (1384). p 456. Tohafol oghoul, Qom: Ale Ali publication.
  16. Parsa, M. (1376). Child and Adolescent Psychology development. Tehran: Besat Publications.
  17. Muhaddith Noori, H. (1408), vol 15, p 137. Mostadrakol-vasael, Qom: Al -Albayt Institute.
+ نوشته شده در  شنبه بیست و ششم تیر ۱۳۹۵ساعت 11:58  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 
+ نوشته شده در  شنبه بیست و ششم تیر ۱۳۹۵ساعت 11:47  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

آشنایی با منابع اسلامی  تفسیر نهج البلاغه

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان

Email:mmhrahimian@gmail.com

Madabiyatdini.blogfa.com

کلیات:

شهید مرتضی مطهری(ره) درباره نهج البلاغه می گوید: «سخنان نهج البلاغه کلّیت دارد و محدود به زمان و مکان و افراد معیّن نیست. مخاطب او انسان است و به همین جهت، نه مرز می شناسد و نه زمان. نهج البلاغه از همه جهات متأثر از قرآن و در حقیقت فرزند قرآن است».

استاد در جای دیگری درباره غربت این گنجینه معارف الهی چنین می گوید: «عجیب این است که نهج البلاغه در دیار خودش، در میان شیعیان علی (علیه السلام) غریب و تنهاست؛ هم چنانکه خود علی (علیه السلام) غریب و تنهاست»

استاد محمدتقی جعفری(ره)که خود از شرح نویسان کتاب شریف نهج البلاغه است، درباره این کتاب می گوید: «آن روز که نهج البلاغه علی بن ابی طالب (علیه السلام) بی طرفانه و با دقت رسیدگی شود، از تمامی مکتب های اجتماعی، اخلاقی، اقتصادی و فلسفی بی نیاز خواهیم شد»

جُرج جُرداق، نویسنده و ادیب معروف مسیحی و صاحب کتاب ارزشمند امام علی علیه السلام و صدای عدالت انسانی در مورد نهج البلاغه چنین می نویسد: ای روزگار! تو را چه می شد اگر تمام نیروهای خود را بسیج میکردی ودر هر عصری و زمانی بزرگ مردی چون علی علیه السلام با همان عقل و دهان و قلب، باهمان زبان و با همان شمشیر به جهان ارمغان میدادی؟

نهج البلاغه را كه خواندم عاشق ادبيات، حالات، شخصيت و انديشه امام علي (ع) شدم و پس از آن به تحقيق و مطالعه هر كتابي از نويسندگان اهل سنت و شيعه پرداختم كه درباره ايشان نوشته بودند

جاذبه کلام حضرت علی (ع) شور و شوقی در من ایجاد کرد که دویست بار نهج البلاغه را خواندم

شیخ محمد عبده كه در زمان خود شیخ مطلق الازهر بود و افتخار شاگردى سید جمال‏الدین اسدآبادى را دارد و چه بسا شرح نهج‏البلاغه وى نیز نشانى از تاثیر روح شیعى و حماسى سید بروى باشد و سخنان امام را پس از آیات قرآنى و كلمات رسول‏الله (ص) جامع‏ترین كلام دنیاى عرب مى‏داند . وى مى‏گوید:

» در میان تمام مردم عرب كسى نیست كه معتقد نباشد سخن على (ع) پس از قرآن و احادیث رسول خدا (ص) شریف‏ترین و بلیغ‏ترین و جامع‏ترین سخنان است . «

همو در فراز دیگرى آن را آموزشگاه پند و حكمت دانسته و تمسك بدان را پاك كننده دل‏ها مى‏داند. عبده مى‏نویسد: «در هنگام مطالعه نهج‏البلاغه هرگاه به فصلى دیگر مى‏رسیدم حس مى‏كردم كه پرده‏هاى سخن عوض مى‏شوند و آموزشگاههاى پند و حكمت تغییر مى‏یابند . گاهى خودم را در میان جهانى مى‏یافتم كه روح بلند معانى با زیور عبارات تابناك آن را آبادان ساخته است . این معانى، پیرامون جانهاى پاك و دلهاى روشن مى‏گردد تا به آنها رستگارى و الهام كند و به مقصد عالى‏شان برساند و از لغزش گامهاى گوناگون دورشان سازد و به شاه راه مستحكم فضیلت و كمال برساند» .

 

فصل اول: خداشناسی

روش خداشناسی

   خداشناسی تنها یک امر قلبی و ذهنی نیست، بلکه نوع شناخت ما از خداوند به شدت در زندگی ما تأثیر گذار است.

انسان هر طور خدا را بشناسد همانطور زندگی خواهد کرد . از این روست که : خداوند، همه چیز یک انسان مؤمن در زندگی اوست .

آثار خداشناسی :

1-امنیت روحی

   هرچه یاد خدا بیشتر در دل آدمی بنشیند و هر چه عظمت حق در جان انسان بیشتر جلوه کند، روح آدمی آزادتر می شود و از امور دنیایی که بیشتر مایه اضطراب و تشویش است و از آن چه موجب پستی و حقارت است نجات می یابد.

عَظُمَ الْخَالِقُ فِي أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِي أَعْيُنِهِم‏

2-نفی گردن فرازی و گردنکشی

    لَا يَنْبَغِي لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ يَتَعَظَّم‏

تجبّر و تکبّر انسان از آن روست که  توهّم خدایی میکند و سر بر آستان حق نمی ساید، ولی چنانچه از این توهم خارج شود، هر چه در مقام بندگی بالاتر رود از تجبّر و تکبّر دورتر می گردد.

3- توجه به مسئولیت انسانی

شَدَّ بِالْإِخْلَاصِ وَ التَّوْحِيدِ حُقُوقَ الْمُسْلِمِينَ فِي مَعَاقِدِهَا  

احساس حضور در محضر خدا، انسان را نسبت به خود و روش و رفتارش با دیگران مسئول می سازد. احساس مسئولیتی که باعث می شود انسان حقوق مردمان را همچون حقوق الهی پاس بدارد، چرا که حقوق مردم با حقوق خداوند پیوند خورده است.

4-وارستگی و پروا پیشگی

 باور به خدا آدمی را پرواپیشه و حرمت نگه دار می سازد . هرچه این باور عمیقتر باشد وارستگی انسان از پستی و آلودگی بیشتر خواهد بود.

فاتَّقوا اللهَ الَّذی اَنتُم بِعَینِه پس، پروا کنید از خدایی که در برابر دیدگان او قرار دارید.

5-آزادی و آزادی گرایی

انسان، آزاد از غیر خدا آفریده شده و شایسته نیست جز در برابر خداوند متعال سر تعظیم فرود آورد.

وَ لَا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اللَّهُ حُرّا

بنده ی دیگری نباش؛  خداوند تو را آزاد آفریده است.

6-استقامت و پایداری

 در سختی ها و مشکلات هیچ چیز مانند یاد خدا و تکیه و توکل بر او، انسان را استوار و راسخ نمی سازد و به او توانایی نمی بخشد.

اللَّهُمَّ إِنَّكَ آنَسُ الْآنَسِينَ بِأَوْلِيَائِكَ وَ أَحْضَرُهُمْ بِالْكِفَايَةِ لِلْمُتَوَكِّلِينَ عَلَيْك

7-سازشکاری

 َلا يُقِيمُ أَمْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا مَنْ لَا يُصَانِعُ وَ لَا يُضَارِعُ وَ لَا يَتَّبِعُ الْمَطَامِع‏

فرمان خدا را تنها کسی  می تواند اجرا کند که سازشکار و انحراف پذیر و طمع ورز نباشد.

قدرت و نعمت خداوند متعال

ولو فکروا فی عظیم القدره، وجسیم النعمه، لرجعوا إلی الطّریق، وخافوا عذاب الحریق، ولکن القلوب علیله، والبصائر مدخوله! ألا ینظرون إلی صغیر ما خلق، کیف أحکم خلقه، وأتقن ترکیبه، وفلق له السمع و البصر، وسوّی له العظم و البشر! انظروا إلی النّمله فی صغر جئتها، ولطافه هیئتها، لا تکاد تنال بلحظ البصر، ولا بمستدرک الفکر، کیف دبت علی أرضها، وصبت علی رزقها.

و اگر مردم در عظمت و بزرگى خداوند و فراوانى نعمت انديشه مى كردند، به راه (راست) باز مى گشتند و از آتش سوزان عذاب مى ترسيدند؛ ليكن دلها بيمار است و بينشها عيب دار. آيا به خردترين چيزى كه آفريده نمى نگرند كه چسان آفرينش او را استوار داشته، تركيب آن را محكم گردانيده؟! برايش گوش و چشم پديد آورده است و او را به استخوان و پوست آراسته؟! «بنگريد به مورچه و كوچكى جثه آن و نازكى اندامش كه با گوشه چشم ديده نمى شود و با انديشه به چگونگى آفرينش آن نتوان رسيد. چگونه مسير خود را مى پيمايد وبراى به دست آوردن روزى مى شتابد.

شگفتي هاي انسان

اعجبوا لهذا الانسان ينظر بشحم، و يتكلم بلحم، و يسمع بعظم، و يتنفس من خرم!!. (حكمت 8)

از اين انسان تعجب كنيد و پند بگيريد! با پيه نگاه مي كند، با گوشت حرف مي زند، با استخوان مي شنود و از شكافي (بيني) نفس مي كشد

أَمْ هَذَا الَّذِي أَنْشَأَهُ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْحَامِ وَ شُغُفِ الْأَسْتَارِ نُطْفَةً دِهَاقاً وَ عَلَقَةً مِحَاقاً وَ جَنِيناً وَ رَاضِعاً وَ وَلِيداً وَ يَافِعاً

اين انسانى كه خداوند او را در تاريكى‏هاى رحم، و غلاف پوشاننده بدين صورت ايجاد كرد: نطفه ريخته شده و رشد کننده، و خون بسته صورت بندى نشده، و جنين در رحم و طفل شير خوار، و كودك و نوجوان.

الَمْ نَخْلُقکُّم مِّن مَّاء مَّهِینٍ ﴿۲۰﴾فَجَعَلْنَاهُ فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ ﴿۲۱﴾ إِلَى قَدَرٍ مَّعْلُومٍ ﴿۲۲﴾  مگر شما را از آبى بى‏مقدار نیافریدیم سپس آن را در قرارگاهی محفوظ و آماده قرار دادیم. تا مدتى معین.  در هنگام بارداری وزن رحم حدودا به 20 برابر وزن اولیه خود و ظرفیت آن به ظرفیتی معادل 1000 برابر ظرفیت اولیه افزایش پیدا می کند. همچنین حجم خون بدن 25 تا چهل درصد افزایش پیدا می کند. مایع آمنیوتیک که در دوران بارداری جنین را احاطه می کند باعث می شود که جنین از عفونت ها و عوامل بیماری زا در امان بماند و نقش ضربه گیری را در جنین به عهده دارد.نکته جالب دیگر این است که با افزایش وزن جنین مقدار این مایع نیز افزایش می یابد.

 

نویسنده کتاب جنین شناسی لانگمن در پایان مطالب کتاب اینگونه نوشته است:

"امکان ندارد تشکیل جنین بدون هیچ نظارت و مدیریتی باشد. قطعا نیرویی فرای شناخت انسانها بر روند تشکیل جنین تسلط دارد."

این جملات ارزش تفکر در خلقت انسان، خلقت آسمانها و زمین و... را متذکر می سازد زیرا تفکر راه روشنی برای خداشناسی است.

وپس از خواندن جملات نویسنده مفهوم این آیه در ذهن متبلور می شود .

الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (آل عمران آیه 191)

همان ها که خدا را در حال ایستادن و نشستن و آنگاه که بر پهلو خوابیده اند، یاد مى کنند و در اسرار آفرینش آسمان ها و زمین مى اندیشند (و مى گویند) بار الها این را بیهوده نیافریده اى ، منزهى تو، ما را از عذاب آتش نگاه دار

عجبت لمن شك في الله، و هو يري خلق الله. (حكمت 126)

تعجب مي كنم از كسي كه در وجود خدا شك مي كند، در حالي كه خلقت هاي خدا را مي بيند

از نظر اصطلاحى به مایعى كه از مردان خارج می شود منى گویند كه معمولا حاوى 200 تا 300 میلیون اسپرماتوزئید است گاهى به نطفه مرد اسپرماتوزئید( كرمك) نیز گفته می شود. این اسپرم ها در طول مجارى منى ساز كه چندین متر است ساخته و پرداخته و بتدریج براى خروج تكامل می یابند

كرمک ها دراز هستند و طول آنها 10تا100 مو (هر مو یك میلیونیم متر است) می باشند داراى سر و گردن و یک دم بسیار متحرك

دكتر دیاب و قرقوز این جریان را این گونه تشریح می كنند : مسابقه هیجان انگیزى است كه بین حدود 500میلیون اسپرماتوزئید برگزار می گردد.

این مسابقه با رسیدن اسپرم ها به تخمك (اوول زن) ختم نمی شود. بلكه با اختراق(شکافتن) جداره شفاف تخمك به وسیله یكى از اسپرم ها به پایان می رسد. زیرا ممكن است دهها اسپرم به تخمك برسند ولى تنها یكى از آنها موفق به عبور از دیواره تخمك گردد

لایه های سه گانه اکتودرم، مزودرم و اندودرم.

از لایه اکتودرم، اعضا وساختمان هایی که در ارتباط با دنیای خارج باقی می مانند، ایجاد می گردد، مانند: دستگاه عصبی، پوشش حس، گوش، بینی، چشم و ... .

ز لایه مزودرمی اعضای سکتروم (غضروف و استخوان)، دستگاه ادراری و تناسلی و... به وجود می آید .

ازلایه اندودرمی هم، دستگاه معدی، روده ای، تنفسی، مثانه و... ساخته میشود

با توجه به این مطالب، غضروف و استخوان ها از لایه میانی  مزودرم  تشکیل می شود که به وسیله دو لایه دیگر اکتودرم و اندودرم  پوشیده شده اند که از آن دو لایه اکثر گوشتی بدن مثل پوست، غدد و... ساخته می شود. هم چنین ساخته شدن سلول هایی که باعث پیدایش غضروف و استخوان می شود از هفته چهارم بارداری شروع می شود، اما سلول های ماهیچه ای پس از آن ساخته می شود. (ر.ک: لانگمن، توماس، رویان شناسی پزشکی، ترجمه دکتر بهادری وشکور/ 57)

علقة به هر چیز آویزان و معلّق گفته می شود؛ جنین نیز از ابتدای دوره رویانی، به دیواره رحم می چسبد. همچنین هنگامی که تغذیه از طریق خون مادر را آغاز می کند، به صورت آویزان به دیواره رحم و معلق درون مایع آمنیوتیکی (amniotic fluid )

برخی گفته اند که بین جنین و زالو مشابهت هایی وجود دارد؛ علاوه بر قرار گرفتن به حالت آویزان و معلق، هر دو از خون میزبان خود تغذیه می کنند و از نظر ظاهری نیز رویان اولیه، کِرمی شکل بوده و در کل می توان آن را به کرمی مانند زالو تشبیه کرد

نقش اسپرم مرد در تعیین جنسیت جنین  ژنتیک

 در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که امروزه از منظر علم پزشکی و ژنتیک، میتوانند جالب توجه باشند و آن آیاتی است

 وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّكَرَ وَ الْانْثى مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى: که اشاره به نقش سلول جنسی مرد در تعیین جنسیت جنین می کنند. خداوند متعال، مذکر یا مؤنث بودن جنسیت جنین را به سلول جنسی مرد منسوب می کند. به این ترتیب می بینیم که سلول جنسی مادر یعنی تخمک هیچ نقشی در تعیین جنسیت جنین ندارد و تنها سلول جنسی پدر یعنی اسپرم است که تعیین کننده جنسیت جنین است. بشر این حقیقت را در سالیان اخیر توانسته کشف کند اما قرآن کریم که کلام خداوند متعال است، بیش از هزار و چهارصد سال قبل به آن اشاره کرده است.

جایگاه قلب و زبان و بینایی

ثُمَّ مَنَحَهُ قَلْباً حَافِظاً وَ لِسَاناً لَافِظاً وَ بَصَراً لَاحِظاً لِيَفْهَمَ مُعْتَبِراً وَ يُقَصِّرَ مُزْدَجِراً حَتَّى إِذَا قَامَ اعْتِدَالُهُ وَ اسْتَوَى مِثَالُهُ نَفَرَ مُسْتَكْبِراً وَ خَبَطَ سَادِراً مَاتِحاً فِي غَرْبِ هَوَاهُ كَادِحاً سَعْياً لِدُنْيَاهُ فِي لَذَّاتِ طَرَبِهِ وَ بَدَوَاتِ أَرَبِهِ

آن گاه براى او قلبى حافظ، و زبانى گويا، و چشمى بينا قرار داد، تا بفهمد و پند گيرد، و از گناه خوددارى نمايد. ولى چون به حد كمال رسيد، و قامتش آراسته شد، به حال غرور و كبر از مدار حق گريخت، و بى‏باك و گمراه گشت، با دلو هوا و هوس آب كشيد، براى رسيدن به دنيا كوشش بسيار كرد، در هر لذت و خوشى گام نهاد، هر چه به نظرش رسيد عمل كرد،

ثُمَّ لَا يَحْتَسِبُ رَزِيَّةً وَ لَا يَخْشَعُ تَقِيَّةً فَمَاتَ فِي فِتْنَتِهِ غَرِيراً وَ عَاشَ فِي هَفْوَتِهِ يَسِيراً لَمْ يُفِدْ عِوَضاً وَ لَمْ يَقْضِ مُفْتَرَضاً دَهِمَتْهُ فَجَعَاتُ الْمَنِيَّةِ فِي غُبَّرِ جِمَاحِهِ وَ سَنَنِ مِرَاحِهِ فَظَلَّ سَادِراً

احتمال اينكه به بلا و ناكامى دچار شود نداد، و از هيچ گناهى پروا نكرد، پس در غفلت و گمراهى عمرش را تمام كرد، و مدتى اندك در گناهان خود به سر برد، در برابر نعمت‏هاى خدادادى سودى عايد خود ننمود، و به آنچه واجب بود اعتنا نكرد. در اواخر طغيان و پيروى از هوا و خوشى لذت، ناگواريهاى مرگ او را گرفت، پس حيرت زده و سرگردان، شب را تا روز نخوابيد، آن هم با دردهاى شديد، و بيماريهاى گوناگون گه شدّتش در شب است،

بَاتَ سَاهِراً فِي غَمَرَاتِ الْآلَامِ وَ طَوَارِقِ الْأَوْجَاعِ وَ الْأَسْقَامِ بَيْنَ أَخٍ شَقِيقٍ وَ وَالِدٍ شَفِيقٍ وَ دَاعِيَةٍ بِالْوَيْلِ جَزَعاً وَ لَادِمَةٍ لِلصَّدْرِ قَلَقاً وَ الْمَرْءُ فِي سَكْرَةٍ مُلْهِثَةٍ وَ غَمْرَةٍ كَارِثَةٍ وَ أَنَّةٍ مُوجِعَةٍ وَ جَذْبَةٍ مُكْرِبَةٍ وَ سَوْقَةٍ مُتْعِبَةٍ

در حالى كه برادرى غم خوار و پدرى مهربان، و همسرى كه از بيتابى ناله مى‏زد، و دخترى كه از اضطراب به سينه مى‏كوبيد در اطراف او بودند، و آن بيچاره در سكرات مرگ كه او را به خود مشغول داشته، و غم و غصه فراوان، و ناله جانسوز، و سختى جان كندن، و رفتن از دنيا با مشقت و رنج گرفتار بود

ثُمَّ أُدْرِجَ فِي أَكْفَانِهِ مُبْلِساً وَ جُذِبَ مُنْقَاداً سَلِساً ثُمَّ أُلْقِيَ عَلَى الْأَعْوَادِ رَجِيعَ وَصَبٍ وَ نِضْوَ سَقَمٍ تَحْمِلُهُ حَفَدَةُ الْوِلْدَانِ وَ حَشَدَةُ الْإِخْوَانِ إِلَى دَارِ غُرْبَتِهِ وَ مُنْقَطَعِ زَوْرَتِهِ وَ مُفْرَدِ وَحْشَتِهِ

سپس در حالت نااميدى پيچيده به كفن‏ها مى‏شود، و بدون نشان دادن مقاومت به سوى قبر روانه‏اش مى‏كنند، او را روى تخته تابوت انداخته، مانند شتر از سفر باز گشته وامانده و از حال رفته و رنجور و لاغر شده، فرزندان و برادران جمع گشته او را با دوش تا خانه غربت مى‏برند، جايى كه ديگر ديده نخواهد شد.

حَتَّى إِذَا انْصَرَفَ الْمُشَيِّعُ وَ رَجَعَ الْمُتَفَجِّعُ أُقْعِدَ فِي حُفْرَتِهِ نَجِيّاً لِبَهْتَةِ السُّؤَالِ وَ عَثْرَةِ الِامْتِحَانِ وَ أَعْظَمُ مَا هُنَالِكَ بَلِيَّةً نُزُولُ الْحَمِيمِ وَ تَصْلِيَةُ الْجَحِيمِ وَ فَوْرَاتُ السَّعِيرِ وَ سَوْرَاتُ الزَّفِيرِ

و چون مشايعت كنندگان و مصيبت زده‏ها برگردند، او را در قبر مى‏نشانند در حالى كه از ترس سؤال و لغزش در امتحان آهسته سخن مى‏گويد. بزرگترين بلا در آنجا افتادن در آب جوشان، و وارد شدن به جهنّم، و هيجان آتش سوزان، و شدت فرياد آن است.

لَا فَتْرَةٌ مُرِيحَةٌ وَ لَا دَعَةٌ مُزِيحَةٌ وَ لَا قُوَّةٌ حَاجِزَةٌ وَ لَا مَوْتَةٌ نَاجِزَةٌ وَ لَا سِنَةٌ مُسَلِّيَةٌ بَيْنَ أَطْوَارِ الْمَوْتَاتِ وَ عَذَابِ السَّاعَاتِ إِنَّا بِاللَّهِ عَائِذُونَ در عذاب حق سكون و آرامشى نيست تا او را استراحت دهد، و نه آسايشى تا بلا را برطرف كند، و نه طاقتى تا مانع از درد شود، و نه مرگى تا وى را نجات بخشد، و نه چرتى و خواب اندكى كه غصه‏اش را رفع كند، بين مرگهاى مختلف و عذابهاى پى در پى گرفتار است. ما از اين مصائب به خدا پناه مى‏بريم.

عبَادَ اللَّهِ أَيْنَ الَّذِينَ عُمِّرُوا فَنَعِمُوا وَ عُلِّمُوا فَفَهِمُوا وَ أُنْظِرُوا فَلَهَوْا وَ سُلِّمُوا فَنَسُوا أُمْهِلُوا طَوِيلًا وَ مُنِحُوا جَمِيلًا وَ حُذِّرُوا أَلِيماً وَ وُعِدُوا جَسِيماً احْذَرُوا الذُّنُوبَ الْمُوَرِّطَةَ وَ الْعُيُوبَ الْمُسْخِطَةَ أُولِي الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْعَافِيَةِ وَ الْمَتَاعِ هَلْ مِنْ مَنَاصٍ أَوْ خَلَاصٍ أَوْ مَعَاذٍ أَوْ مَلَاذٍ أَوْ فِرَارٍ أَوْ مَحَارٍ أَمْ لَا

 بندگان خدا كجايند آنانى كه خدا به آنها عمر داد و بر خوردار از نعمت شدند، و به آنان آموخته شد و دانستند، و مهلت داده شدند ولى سرگرم و غافل ماندند، و در سلامتى بودند ولى فراموش كردند، فرصتى طولانى يافتند، و به آنان احسان نيكو شد، و از عذاب ترسانده شدند، و وعده‏هاى بزرگ به آنان داده شد از گناهان تباه كننده، و از عيوبى كه خدا را به خشم مى‏آورد دورى كنيد. اى صاحبان بينايى و شنوايى، و سلامتى و ثروت، آيا هيچ جاى فرار و خلاصى، يا تكيه‏گاه و پناهگاهى، يا گريز و راه باز گشتى هست يا نه

فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ أَمْ أَيْنَ تُصْرَفُونَ أَمْ بِمَا ذَا تَغْتَرُّونَ وَ إِنَّمَا حَظُّ أَحَدِكُمْ مِنَ الْأَرْضِ ذَاتِ الطُّوْلِ وَ الْعَرْضِ قِيدُ قَدِّهِ مُتَعَفِّراً عَلَى خَدِّهِ الْآنَ

پس به كدام راه منحرف مى‏شويد و يا به كدام جانب مى‏برندتان يا به چه چيز فريفته مى‏شويد نصيب هر كدام شما از زمين به اندازه طول و عرض قامت اوست، خوابگاهى كه چهره بر خاكش مى‏گذارد.

عِبَادَ اللَّهِ وَ الْخِنَاقُ مُهْمَلٌ وَ الرُّوحُ مُرْسَلٌ فِي فَيْنَةِ الْإِرْشَادِ وَ رَاحَةِ الْأَجْسَادِ وَ بَاحَةِ الِاحْتِشَادِ وَ مَهَلِ الْبَقِيَّةِ وَ أُنُفِ الْمَشِيَّةِ وَ إِنْظَارِ التَّوْبَةِ .

اى بندگان خدا، اكنون كه ريسمان مرگ به گردنتان نيفتاده، و روحتان در موقعيت به دست آوردن هدايت آزاد، و بدنها راحت، و ميدان اجتماع وسيع، و مهلت حيات و اراده و اختيار برقرار، و وقت توبه و بازگشت.

وَ انْفِسَاحِ الْحَوْبَةِ قَبْلَ الضَّنْكِ وَ الْمَضِيقِ وَ الرَّوْعِ وَ الزُّهُوقِ وَ قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ وَ إِخْذَةِ الْعَزِيزِ الْمُقْتَدِ

و فرصت انجام كار در اختيار است، قبل از رسيدن تنگى وقت، و تنگناى قبر، و ترس از فنا، و مفارقت جان از بدن، و رسيدن پيك مرگ كه مورد توقع است، و پيش از دچار شدن به عذاب خداوند عزيز مقتدر فرصت را غنيمت دانيد. [در خبر است كه وقتى امير المؤمنين عليه السّلام اين خطبه را خواند بدنها لرزيد، اشكها سرازيرشد، و دلها به اضطراب آمد.

ايها المخلوق السوي، و المنشا المرعي في ظلمات الارحام، و مضاعفات الاستار. بُدِئت من سلالة من طين، و وضعت في قرار مكين، الي قدر معلوم و اجل مقسوم. تموز في بطن امك جنينا لا تحير دعا و لا تسمع ندا. ثم اخرجت من مقرك الي دار لم تشهدها، و لم تعرف سبل منافعها. فمن هداك لاجترا الغذا من ثدي امك! و عرفك عند الحاجُة مواضع طلبك و ارادتك!. (خطبه 163)

اي انساني كه از نظر خلقت بي كم و كاست و متناسبي و راست قامت هستی. در زهدان هاي تاريك و پرده هاي تو در، پديد آمده و محافظت مي شدي ! آفرينش از عصاره گل آغاز شد ... و سپس از جايگاه به محيطي كه آن را نديده بودي و راه به دست آوردن منافعش را نمي دانستي بيرون آورده شدي. چه كسي تو را به مكيدن شير از پستان مادرت هدايت كرد؟ و چه كسي جايگاه هاي طلب و خواستن را به تو آموخت؟!

درمان قلب

فَإِنَّ تَقْوَى اللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِكُمْ وَ بَصَرُ عَمَى أَفْئِدَتِكُمْ وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِكُمْ وَ صَلَاحُ فَسَادِ صُدُورِكُمْ وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِكُمْ وَ جِلَاءُ عَشَا أَبْصَارِكُمْ وَ أَمْنُ فَزَعِ جَأْشِكُمْ وَ ضِيَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِكُمْ فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِكُمْ وَ دَخِيلًا دُونَ شِعَارِكُمْ وَ لَطِيفاً بَيْنَ أَضْلَاعِكُمْ وَ أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُم . ْتقوا داروى درد دلهايتان، بينايى كورى باطنتان، شفاى بيمارى اجسادتان، صلاح فساد سينه‏هايتان، پاكى چرك نفوستان، جلاى پرده ديدگانتان، ايمنى خوف دلهايتان، و روشنى تاريكى جهلتان مى‏باشد. طاعت خدا را جامه جان كنيد نه پوشش جسم، به باطن فرمانبردار حق باشيد نه به ظاهر، طاعت را چون رگ و پى در اعضاء و جوارحتان قرار دهيد.

تجلی خداوند

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّي لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ

 سپاس خدايى را كه با آفرينش مخلوقات گوهر وجودش را بر آفريدگان آشكار ساخت،

اگر انسان خداوند متعال را به درستي باور كند وحضور او را د رهمه جا بپذيرد و گستره نعمت او را ببیند و در مقابل عظمت او سرفرود آورد وبه او دل سپارد به محكم ترين تكيه گاه تكيه كرده وبه آرامش حقيقي مي رسد وهرگز گردن كشي وگردن فرازي نمي كند.

حافظه انسان می تواند یک میلیون میلیارد اطلاعات را در خود ثبت و ضبط کند 12 تا 15 میلیارد رابطه الکتریکی  که با 500 میلیون شبکه ارتباطی به همدیگر وصل شده است

جعل لکم أسماعاً لتعی ما عناها، و أبصاراً لتجلو عن عشاها خداوند گوش هایی برای پند گرفتن از شنیدنی ها و چشم هایی برای کنار زدن تاریکی ها به شما بخشیده است.

چشم دل باز کن که جان بینی - و آنچه نادیدنی است، آن بینی

گربه اقلیم عشق روی آری - همه آفاق گلستان بینی

آنچه بینی، دلت همان خواهد - آنچه خواهد دلت، همان بینی

هم در آن، پا برهنه جمعی را - پای بر فرقدان، همی بینی

هم در آن، سر برهنه قومی را - بر سر از عرش، سایبان بینی

دل هر ذره ای، که بشکافی - آفتابیش در میان بینی

جان گدازی اگر به آتش عشق - عشق را کیمیای جان بینی

از مضیق حیات، درگذری - وسعت ملک لا مکان بینی

آنچه نشنیده گوش، آن شنوی - آنچه نادیده چشم، آن بینی

تا به جائی رساندت، که یکی - از جهان و جهانیان بینی

با یکی عشق ورز، از دل و جان - تا به عین القین، عیان بینی

که یکی هست و نیست هیچ، جز او - وحده لا شریک الا هو

خوشا حال آنان که در همین دنیا گوش و چشم دل شان را فعال می سازند و چشم تیزبین و گوش شنوا پیدا می کنند و آنچه باید در جهت رسیدن به واقعیات ببینند، می بینند و به ملکات می رسند و اگر اینان هم چنان در غفلت باشند تا این پرده ضخیم از مقابل دیدگان شان در عالم دیگر کنار رودت جز حسرت و ندامت چیزی نصیب شان نمی شود چنین آه حسرت سر می دهند: یا حسرتی علی ما فرطت فی جنب الله
افسوس بر من در کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم.

در آیه دیگر می فرماید: فکشفنا عنک غطائک فبصرک الیوم حدید پس در آن روز پرده از پیش دیده تو برداشته می شود، و چشم تو تیزبین می گردد، و اعمال خود را می بینی!

جعل لکم اسماعا لتعي ما عناها، و ابصارا لتجلو عن عشاها، و اشلاء جامعه لاعضائها، ملائمه لاحنائها، في ترکيب صورها، و مدد عمرها، بابدان قائمه بارفاقها، و قلوب رائده لارزاقها، في مجللات نعمه، و موجبات مننه، و حواجز عافيته، و قدر لکم اعمارا سترها عنکم، و خلف لکم عبرا من آثار الماضين قبلکم، من مستمتع خلاقهم، و مستفسح خناقهم، ارهقتهم المنايا دون الامال، و شدبهم عنها تخرم الاجال، لم يمهدوا في سلامه الابدان، و لم يعتبروا في انف الاوان، فهل ينتظر اهل بضاضه الشباب الا حواني الهرم؟ و اهل غضاره الصحه الا وازل السقم؟ و اهل مده البقاء الا اونه الفناء؟ مع قرب الزيال، و ازوف الانتقال، و علز القلق، و الم المضض، و عصص الجرض، و تلفت الاستغاثه بنصره الحفده و الاقرباء، و الاعزه و الفرناء،

فهل دفعت الاقارب؟ او نفعت النواحب؟ و قد عود وفي محله الاموات رهينا، و في ضيق المضجع وحيدا، قد هتکت الهوام جلدته، و ابلت النواهک جدته، و عفت العواصف آثاره، و محا الحدثان معالمه و صارت الاجساد شحبه بعد بضتها، و العظام نخره بعد فوتها، و الارواح بثقل اعبائها، موقنه بغيب انبائها، لا تستزاد من صالح عملها، و لا تستعتب من سي زللها، او لستم ابناء القوم و الاباء و اخوانهم والاقرباء؟ تحتدون امثلتهم، و ترکبون قدتهم، و تطاون جادتهم، فالقلوب قاسيه عن حظها، لا هيه عن رشدها، سالکه في غير مضمارها، کان المعني سواها! و کان الرشد في احراز دنياها!! (خطبه 82)

 خداوند براي شما گوشهايي آفريده که آنچه را مي‏شنوند حفظ کنند، و چشمهايي که در تاريکي حقايق را ببينند و هر عضوي را به نوبه‏ي خود اعضايي داد که در ترکيب بندي و دوام متناسب و هماهنگ با يکديگرند، با بدنهايي که با ساختمان موزون خود قائم و برقرارند و با دلهايي که آماده پذيرش مواهب او هستند از نعمتهاي او برخودار بوده و موجبات امتنان وي آشکار است. با وسايلي که تندرستي شما را حفظ مي‏کند، عمرهايي برايتان مقدر فرموده ولي مقدار آن از شما پنهان است، و از آثار گذشتگان برايتان عبرتها ذخيره کرده، لذتهايي که از دنيا بردند، و موهبتهايي که قبل از گريبان گرير شدن به مگر از آن بهره مند گشته، سرانجام دست نيرومند مرگ گريبان آنها را گرفت، و بين آنها و آمالشان جدايي افکند، و با فرارسيدن اجل به سرعت آنها را از آرزوها بريد، آنها به هنگام تندرستي چيزي براي خود نيندوختند و در نخستين زمان زندگي عبرت نگرفتند، آيا کسي که جوان است جز پيري انتظار دارد؟ و افرادي که برخوردار از نعمت تندرستي هستند، جز حوادث بيماري را چشم براه مي‏باشند؟ و آيا کسي که باقي است جز فنا را منتظر است؟ با اين که هنگام فراق و جدايي و لرزه اضطراب و ناراحتي مصيبت نزديک شده که حتي فروبردن آن دهان براي او مشکل شود و از فرزندان و بستگان ياري جويد! آيا آنها مي‏توانند مرگ را از او دفع کنند؟ و يا ناله‏هاي آنان و فريادشان براي او سودي دارد؟ (نه) او هم به سرزمين مردگان سپرده مي‏شود، و در تنگناي قبر تنها مي‏ماند، حشرات پوستش را از هم مي‏شکافند، و سختيهاي گور او را مي‏پوشاند و از پاي در مي‏آورد، تند بادهاي سخت ثار او را نابود مي‏کند و گذشت شب و روز نشانه‏هاي او را از ميان برمي‏دارند، اجساد پس از طراوت و تازگي تغيير مي‏پذيرند، و استخوانها بعد از توانايي پوسيده مي‏گردند، ارواح، گروگان مسووليت اعمال خويشند، و در آنجا به اسرار نهاني يقين حاصل مي‏کنند. نه بر اعمال صالحشان چيزي افزوده مي‏شود و نه از اعمال زشتشان مي‏توانند توبه کنند.

آيا شما فرزندان و پدران و برادران و بستگان همان مردمي نيستيد که گام جاي گام آنها نهاده‏ايد؟! و در همان جاده‏اي قدم نمي‏نهيد که آنها نهادند، و روش آنان را دنبال نمي‏کنيد؟ دلها از بهره گرفتن سخت شده، و از رشد معنوي باز مانده، و در غير طريق حق راه پيمايي مي‏کنند، گويا آنها مقصود نيستند و گويا آنها نجات و رستگاري را در تحصيل دنيا مي‏دانند

در اين خطبه طولاني که از خطبه‏هاي شگفت انگيزش خوانده‏اند و نام آن خطبه «غراء» مي‏باشد ابتدا صفاتي از خدا برشمرده و او را حمد و ستايش کرده و بعد سفارش به تقوي و پرهيزکاري نموده، سپس سخن از دگرگونيها و پستي دنيا گفته است و پس از آن به رستاخيز و اوضاع بعد از مردن اشاره کرده و در دنبال آن اندرزها و مواعظي فرموده، آنگاه سخن از عبرت به ميان آورده و صريحا اعلام مي‏کند که بدانيد گذشتگان شما همين اوضاع دنيوي شما يا بهتر از اين را داشتند ولي گذاشتند و رفتند و به جايي رفته‏اند که فقط اعمال گذشته به کارشان مي‏آيد و ديگر اعمال کنوني اثري برايشان ندارد و اما بدنها که اين همه در دنيا به آن اهميت داده مي‏شد اينک خوراک حشرات و حيوانات خاکي شده است، آيا نبايستي به کار آخرت رسيد؟ خ83

 

فصل دوم: پیامبری و پیشوایی

q    فلسفه وحی و پیام آوری

پیامبران علیهم السلام آمده اند تا انسان را از حضیض خاک به بلندای افلاک ببرند و از جهنّم حیوانیت به بهشت انسانیت برسانند.درهای خاصّ آسمانی جز به برکت وحی و پیام آوری بر آدمیان گشوده نمی شود . تنها در سایه نزول وحی است که راه به سوی حقیقت هستی و درهای بهشتی و رازهای معنوی بر بشر گشوده می شود.

فَبَعَثَ فِيهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَيْهِمْ أَنْبِيَاءَهُ لِيَسْتَأْدُوهُمْ مِيثَاقَ فِطْرَتِهِ وَ يُذَكِّرُوهُمْ مَنْسِيَّ نِعْمَتِهِ وَ يَحْتَجُّوا عَلَيْهِمْ بِالتَّبْلِيغِ وَ يُثِيرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُول‏

q     پیام آور خاتم

   پیام آوران الهی با وجود اختلافاتی فرعی و ظاهری، روح پیامشان یکی بوده و وابسته به مکتب واحدی بوده اند.

إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ إِتْمَامِ نُبُوَّتِه‏

تا آنکه خدای سبحان محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت تا وعده ی خود را انجام دهد و پیامبری را به حضرت ختم نماید.

q     هدف از بر انگیخته شدن آخرین فرستادۀ الهی

 فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صل الله علیه و آله بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَى عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ إِلَى طَاعَتِهِ بِقُرْآنٍ قَدْ بَيَّنَهُ وَ أَحْكَمَه‏

پس خدا، محمّد صلی الله علیه و آله را به راستى برانگيخت تا بندگانش را از پرستش بتان برون آورد و به عبادت او وادارد؛ از پيروى شيطان برهاند، و به اطاعت خدا كشاند،

با قرآنى كه معنى آن را آشكار نمود، و اساسش را استوار فرمود.

q     صورت و سیرت آخرین پیام آور الهی

   پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، جلوه کامل رحمت و بخشش خداوندی بر مردمان بود. 

ِفَبَالَغَ صلی الله علیه و آله فِي النَّصِيحَةِ وَ مَضَى عَلَى الطَّرِيقَةِ وَ دَعَا إِلَى الْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَة .

پیامبر صلی الله علیه و آله خیرخواهی را به نهایت رساند و به راه راست رفت و از طریق حکمت و موعظه نیکو مردم را به خود خواند.

q     پیشوایی

وَ عِنْدَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ أَبْوَابُ الْحُكْمِ وَ ضِيَاءُ الْأَمْر

درهای حکمت و چراغ امور در نزد ما اهل بیت است.

با قطع وحی و ختم نبوّت، نیاز آدمی به هدایت و رهبری الهی پایان نمی پذیرد؛ زیرا طی طریق تعالی و سیر به مقصد کمال در زندگی، در همراهی با پیشوایی، هدایت یافته و هدایتگر به درستی میّسر می شود.

پیشوایی که خود این راه را طی کرده باشد، عالِم ترین کس بعد از پیامبر به قرآن و تواناترین شخص در تداوم بخشیدن به رسالت باشد.

q    استمرار پیامبری در پیشوایی

   بِنَا اهْتَدَيْتُمْ فِي الظَّلْمَاءِ وَ تَسَنَّمْتُمُ الْعَلْيَاءَ وَ بِنَا انْفَجَرْتُمْ  عَنِ السِّرَار

به سبب ما شرافت يافتيد و شب تار شما سپيده زد و در تيرگى گمراهى هدايت شديد

دری که پیامبر برای هدایت بشر گشود و راهی که آن حضرت برای نجات بشر هموار نمود، تنها با وجود اوصیای به حق او و پیروی از اندیشه و راه و رسم ، و جهت دهی ایشان تداوم می یابد و آن که خواهان راه راست و کوتاه است ، به آنان پیوند خورده است .

q    شناخت پیشوایان الهی

شناخت پیشوایان الهی، شناخت پیامبرصلی الله علیه و آله  است و پیروی از آنان، دنبال کردن راه رسول خداست.

از این رو شناسانیدن آنان حجتی برای همه خواستاران حق است، تا با پیروی از ایشان ، راه رسالت را استمرار بخشند و در جهت اهداف سعادت بخش آن گام زنند.

آنان معیار حق، استوانه دین، دریچه علم به هدایت و راهنمایی همیشگی بشرند.

q    نمونه های والای راهبری

   لَا يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ وَ لَا يُسَوَّى بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَيْهِ أَبَداً هُمْ أَسَاسُ الدِّينِ وَ عِمَادُ الْيَقِين‏.

كسى را با خاندان رسالت نمى‏شود مقايسه كرد و آنان كه پرورده نعمت هدايت اهل بيت پيامبرند با آنان برابر نخواهند بود.

 عترت پيامبرصلی الله علیه و آله، أساس دين، و ستون‏هاى استوار يقين مى‏باشند.

q    جاودانگی پیشوایی برای استمرار هدایت الهی  

أَلَا إِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله كَمَثَلِ نُجُومِ السَّمَاءِ إِذَا خَوَى نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ فَكَأَنَّكُمْ قَدْ تَكَامَلَتْ مِنَ اللَّهِ فِيكُمُ الصَّنَائِعُ وَ أَرَاكُمْ مَا كُنْتُمْ تَأْمُلُون‏.

آگاه باشيد، مَثَل آل محمّد صلی الله علیه و آله مثَل  ستارگان آسمان است، اگر ستاره‏اى غروب كند، ستاره ديگرى طلوع خواهد كرد. گويا مى‏بينم در پرتو خاندان پيامبر صلی الله علیه وآله  نعمت‏هاى خدا بر شما تمام شده و شما به آنچه آرزو داريد رسيده‏ايد.

إِنَّ اَللَّهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَيْرَ مَجْهُولٍ وَ أَحَلَّ حَلاَلاً غَيْرَ مَدْخُولٍ

خداوند چيزهايى را، كه ناشناخته نيست، بر شما حرام كرده [و چيزهايى را كه در آنها عيبى نيست بر شما حلال نموده.] حرمت مسلمان را از هر حرمتى برتر داشته.

فاِتَّقُوا اَللَّهَ فِي عِبَادِهِ وَ بلادهَ فإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ اَلْبِقَاعِ وَ اَلْبَهَائِمِ از خدا بترسيد، در حق بندگانش و بلادش، زيرا شما مسئول هستيد حتى در برابر زمينها و ستوران.

علل و حکمت احکام

1 حرام ها علل واقعی دارند

2- انسان در یک نظام و آهنگ کلی در حرکت است 140 اصل و قاعده عقلی  و فقهی

لاضرر و لا ضرار فی الاسلام

کل مضر حرام

منهی عنه ها کمتر از حلالها است.

ان الذي امرتم به اوسع من الذي نهيتم عنه، و ما احل لکم اکثر مما حرم عليکم، فذروا ما قل لما کثر، و ما ضاق لما اتسع، دامنه آنچه به آن مامور شده‏ايد گسترده‏تر است تا آنچه از آن منع گرديده‏ايد، آنچه بر شما حلال شده بيشتر است از آنچه حرام گرديده، پس کم را بخاطر زياد ترک گوييد و آنچه محدودتر است را بخاطر گسترده تر رها کنيد،

 

بایستگی های اخلاقی

پند پذیری

«ایها النّاس! استصبحوا من شعله مصباحٍ واعظ متّعظ و امتاحوا من صفوّ عین قد رُوّقت من الكدر»، (ای مردم! چراغ دل را از نور گفتار گوینده با عمل روشن کنید و ظرف های جان را از آب زلال چشمه‌هایی كه از آلودگی‌ها پاك است پرنمائید.) (نهج‌ البلاغه، خ 105)

إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا

بی عمل در حرف گفتن گوی سبقت می برد

مرد میدان عمل خود حرف كمتر می‌زند

اندرز مایه خود سازی

إِنَّ مَنْ صَرَّحَتْ لَهُ الْعِبَرُ عَمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْمَثُلَاتِ حَجَزَتْهُ التَّقْوَى عَنْ تَقَحُّمِ الشُّبُهَاتِ

كسى كه عبرتهاى روزگار كيفرهاى پيش رويش را بر او آشكار كند تقوا او را از در افتادن در اشتباهات مانع گردد

تاثیر سوء لذت طلبی

اتَّقُوا اَللَّهَ عِبَادَ اَللَّهِ وَ بَادِرُوا آجَالَکُمْ بِأَعْمَالِکُمْ وَ اِبْتَاعُوا مَا یَبْقَى لَکُمْ بِمَا یَزُولُ عَنْکُمْ وَ تَرَحَّلُوا فَقَدْ جُدَّ بِکُمْ وَ اِسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّکُمْ وَ کُونُوا قَوْماً صِیحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا وَ عَلِمُوا أَنَّ اَلدُّنْیَا لَیْسَتْ لَهُمْ بِدَارٍ فَاسْتَبْدَلُوا فَإِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثاً وَ لَمْ یَتْرُکْکُمْ سُدًى وَ مَا بَیْنَ أَحَدِکُمْ وَ بَیْنَ اَلْجَنَّةِ أَوِ اَلنَّارِ إِلاَّ اَلْمَوْتُ أَنْ یَنْزِلَ بِهِ وَ إِنَّ غَایَةً تَنْقُصُهَا اَللَّحْظَةُ وَ تَهْدِمُهَا اَلسَّاعَةُ لَجَدِیرَةٌ بِقِصَرِ اَلْمُدَّةِ

إِنَّ غَائِباً یَحْدُوهُ اَلْجَدِیدَانِ اَللَّیْلُ وَ اَلنَّهَارُ لَحَرِیٌّ بِسُرْعَةِ اَلْأَوْبَةِ وَ إِنَّ قَادِماً یَقْدُمُ بِالْفَوْزِ أَوِ اَلشِّقْوَةِ لَمُسْتَحِقٌّ لِأَفْضَلِ اَلْعُدَّةِ فَتَزَوَّدُوا فِی اَلدُّنْیَا مِنَ اَلدُّنْیَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَکُمْ غَداً فَاتَّقَى عَبْدٌ رَبَّهُ نَصَحَ نَفْسَهُ وَ قَدَّمَ تَوْبَتَهُ وَ غَلَبَ شَهْوَتَهُ فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ وَ أَمَلَهُ خَادِعٌ لَهُ وَ اَلشَّیْطَانُ مُوَکَّلٌ بِهِ یُزَیِّنُ لَهُ اَلْمَعْصِیَةَ لِیَرْکَبَهَا وَ یُمَنِّیهِ اَلتَّوْبَةَ لِیُسَوِّفَهَا إِذَا هَجَمَتْ مَنِیَّتُهُ عَلَیْهِ أَغْفَلَ مَا یَکُونُ عَنْهَا فَیَا لَهَا حَسْرَةً عَلَى کُلِّ ذِی غَفْلَةٍ أَنْ یَکُونَ عُمُرُهُ عَلَیْهِ حُجَّةً وَ أَنْ تُؤَدِّیَهُ أَیَّامُهُ إِلَى اَلشِّقْوَةِ نَسْأَلُ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَجْعَلَنَا وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ لاَ تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ وَ لاَ تُقَصِّرُ بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَایَةٌ وَ لاَ تَحُلُّ بِهِ بَعْدَ اَلْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَ لاَ کَآبَةٌ

از خداى بترسيد، اى بندگان خداى. و پيش از آنكه مرگتان فرا رسد دست به اعمال صالح زنيد ، و با نعمت ناپايدار دنيا، ثواب ابدى آخرت را به دست آوريد. بار سفر بربنديد، كه اين سفر را به اصرار از شما خواهند. مهياى مرگ باشيد، كه بر سرتان سايه افكنده است. از آن جماعت باشيد، كه چون بر آنان بانگ زنند بيدار مى‏شوند ، و مى‏دانند، كه دنيا جاى درنگ نيست. از اين رو، دنيا را داده‏اند و آخرت را به عوض‏ گرفته‏اند. خداوند سبحان شما را به عبث نيافريده ، و به هر حال خود رها نكرده است. ميان شما و نعمت بهشت و آتش دوزخ فاصله‏اى جز مرگ نيست، مرگى كه بى‏ترديد آمدنى است.

و چه كوتاه است مدت عمر تو، زيرا از گذشت لحظه‏اى، مى‏كاهد ، و از رفتن ساعتى، بنيادش درهم مى‏ريزد. غايبى كه گذشت شب و روز به اصرار فرا مى‏خوانندش شتابان بازخواهد گشت. قاصدى كه با بشارت رستگارى يا تهديد شوربختى از راه مى‏رسد، سزاوار است، كه با نيكوترين توشه پذيرايش شوى.، بنده‏اى از پروردگار خود مى‏ترسد، كه خود به اصلاح حال خويش پردازد ، و پيش از مرگ توبه كند ، و بر خواهشهاى نفس خود پيروز گردد.

زيرا اجل چهره فرو پوشيده و آرزوها فريبنده و شيطان مهيا و در كمين است ، تا گناهان را در چشم او بيارايد و به ارتكاب معاصى برانگيزاندش. شيطان آدمى را به توبه اميدوار سازد و او، بدين وسوسه، هر بار توبه را به تأخير اندازد، تا بناگهان مرگ بر او هجوم آورد، در حالى كه، از خيال مرگ غافل است. اى حسرتا بر كسى كه دستخوش غفلت گردد و روز قيامت زندگى دنيوى او بر ضد او گواهى دهد ، و زيستن در اين جهان او را به شقاوت كشاند. از خداوند سبحان مى‏خواهم، كه ما و شما را در زمره كسانى قرار دهد كه نعمت دنيا سرمستشان نمى‏سازد ، و هيچ هدفى آنان را از فرمانبردارى پروردگارشان باز نمى‏دارد ، و مرگ سبب پشيمانى و اندوهشان نمى‏شود.

محاسبه نفس

عِبَادَ اَللَّهِ زِنُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا وَ حَاسِبُوهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُحَاسَبُوا وَ تَنَفَّسُوا قَبْلَ ضِيقِ اَلْخِنَاقِ وَ اِنْقَادُوا قَبْلَ عُنْفِ اَلسِّيَاقِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ لَمْ يُعَنْ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ مِنْهَا وَاعِظٌ وَ زَاجِرٌ لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنْ غَيْرِهَا لاَ زَاجِرٌ وَ لاَ وَاعِظٌ

اى بندگان خدا ، خود را بسنجيد ، پيش از آنكه شما را بسنجند و از خود حساب بكشيد ، پيش از آنكه از شما حساب كشند و نفس بر آوريد ، پيش از آنكه گلويتان را بفشارند .  سر فرودآوريد ، پيش از آنكه بزور به سر فرودآوردن وادارندتان . هركس كه خود ، خويشتن را از زشتيها باز ندارد و اندرز ندهد براى او باز دارنده و اندرزدهنده‏اى نخواهد بود

گناه و آثار آن

إِنَّ اللهَ یَبْتَلِی عِبَادَهُ عِنْدَ الْأَعْمَالِ السَّیِّئَةِ بِنَقْصِ الَّثمَرَاتِ ، وَحَبْسِ الْبَرَکَاتِ ، وَإِغْلاَقِ خَزَائِنِ الْخَیْرَاتِ ، لِیَتُوبَ تَائِبٌ ، وَیُقْلِعَ مُقْلِعٌ ، وَیَتَذَکَّرَ مُتَذَکِّرٌ ، وَیَزْدَجِرَ مُزْدَجِرٌ .

وَقَدْ جَعَلَ اللهُ سُبْحَانَهُ الْأَسْتِغْفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَرَحْمَةِ الْخَلْقِ ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ : ( اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّاراً یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْرَاراً وَ یَمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنْاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهَاراً « نوح 10-12) ، فَرَحِمَ اللهُ امْرَأً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ ، وَاسْتَقَالَ خَطِیئَتَهُ ، وَبَادَرَ مَنِیَّتَهُ !

خداوند بندگان خود را که گناهکارند، با کمبود میوه ها، و جلوگیری از نزول برکات، و بستن در گنجهای خیرات، آزمایش می کند، برای آنکه توبه کننده ای باز گردد، و گناهکار، دل از معصیت بکند، و پندگیرنده، پند گیرد، و باز دارنده، راه نافرمانی را بر بندگان خدا ببندد،

عبرت اندوزی

رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَكَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ

رحمت خداوند بر كسى كه انديشه كند و عبرت گيرد، و عبرت بگيرد و بيناى به امور شود.

اِعْلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ عَلَيْكُمْ رَصَداً مِنْ أَنْفُسِكُمْ وَ عُيُوناً مِنْ جَوَارِحِكُمْ وَ حُفَّاظَ صِدْقٍ يَحْفَظُونَ أَعْمَالَكُمْ وَ عَدَدَ أَنْفَاسِكُمْ لاَ تَسْتُرُكُمْ مِنْهُمْ ظُلْمَةُ لَيْلٍ دَاجٍ وَ لاَ يُكِنُّكُمْ مِنْهُمْ بَابٌ ذُو رِتَاجٍ وَ إِنَّ غَداً مِنَ اَلْيَوْمِ قَرِيبٌ

بدانيد، اى بندگان خدا، شما را از خود نگهبانانى و از اعضايتان جاسوسانى و حافظانى راستين است، كه اعمالتان را مى‏نويسند و حتى شماره نفسهايتان را ضبط مى‏كنند. تاريكى شبهاى ظلمانى شما را از آنان فرو نپوشد، يا اگر در پشت درهاى بسته پنهان گرديد از ديده آنها نهان نخواهيد ماند.فردا به امروز نزديك است

فصل سوم: خطوط کلی سیاست

مفهوم سیاست

سیاست در اندیشۀ علی علیه السلام

به مفهوم هدایت و رهبری است و به هیچ وجه به معنای قدرت مداری ، خود رأیی ، تحکّم و تجبّر نیست.

حفظ حدود الهی و قانون گرایی

وَ اللَّهِ لَوْ أُعْطِيتُ الْأَقَالِيمَ السَّبْعَةَ بِمَا تَحْتَ أَفْلَاكِهَا عَلَى أَنْ أَعْصِيَ اللَّهَ فِي نَمْلَةٍ أَسْلُبُهَا جُلْبَ شَعِيرَةٍ مَا فَعَلْتُهُ .

به خدا سوگند! اگر اقلیم های هفتگانه را با آنچه در زیر آسمانها است را به من بدهند تا خداوند را با گرفتن پوست جوی از دهان مورچه ای نافرمانی کنم هرگز نخواهم کرد.

پایبندی به کیفیت استخدام وسیله

مَا ظَفِرَ مَنْ ظَفِرَ الْإِثْمُ بِهِ وَ الْغَالِبُ بِالشَّرِّ مَغْلُوب

کسی که با توسل به گناه پیروز شود، پیروز نیست، و کسی که با ستم غلبه کند ، در واقع مغلوب است.

صراحت و صداقت

صداقت ورزی، رکن اساسی سیاست حضرت علی علیه السلام بود؛ آن حضرت کارگزاران خود را بدان سفارش می نمود و بر این امر ، به طور جدی نظارت می کرد.

أَأَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ: أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ، وَلاَ أُشَارِکُهُمْ فِي مَکَارِهِ الدَّهْرِ، أَوْ أَکُونَ أُسْوَهً لَهُمْ فِي جُشُوبَهِ الْعَيْشِ! فَمَا خُلِقْتُ لِيَشْغَلَنِي أَکْلُ الطَّيِّبَاتِ، کَالْبَهِيمَهِ الْمَرْبُوطَهِ هَمُّهَا عَلَفُهَا، أَوِ الْمُرْسَلَهِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا، تَکْتَرِشُ مِنْ أَعْلاَفِهَا، وَتَلْهُو عَمَّا يُرَادُ بِهَا، أَوْ أُتْرَکَ سُديً، أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً، أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلاَلَهِ، أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِيقَ الْمَتَاهَهِ

آيا به همين رضايت دهم که مرا اميرالمومنين (عليه السلام) خوانند؟ و در تلخي‏هاي روزگار با مردم شريک نباشم؟ و در سختي‏هاي زندگي الگوي آنان نگردم؟ آفريده نشده‏ام که غذاهاي لذيذ و پاکيزه مرا سرگرم سازد، چونان حيوان پرواري که تمام همت او علف، و يا چون حيوان رهاشده که شغلش چريدن و پر کردن شکم بوده، و از آينده خود بي‏خبر است. آيا مرا بيهوده آفريدند؟ آيا مرا به بازي گرفته‏اند؟ آيا ريسمان گمراهي در دست گيرم؟ و يا در راه سرگرداني قدم بگذارم؟

زمانه شناسی

از منظر علی علیه السلام

آشناترین مردم به احوال زمانه ، کسی است که از حوادث و اتفاقات آن شگفت زده نشود.

آینده نگری و عاقبت اندیشی

ای مردم در دنیایی که در آن تدبیر نباشد، خیری نیست.

مواضع سیاسی امام علی علیه السلام خود بهترین نمونه حسن تدبیر و آینده نگری و عاقبت اندیشی است.

اعتدال و میانه روی

حضرت علی علیه السلام  می فرماید :

چپ و راست گمراهى، و راه ميانه، جادّه مستقيم الهى است كه قرآن و آثار نبوّت، آن را سفارش مى‏كند، و گذرگاه سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و سرانجام، بازگشت همه بدان سو مى‏باشد.

 عدالت خواهی و عدالت ورزی

برترین معیار در عرصه سیاست معیار عدالت خواهی و عدالت ورزی است.

قال علیٌ علیه السلام:

 الْعَدْلُ سَائِسٌ عَام‏

عدالت تدبیر کننده ای است به سود همگان

مشورت و رایزنی

لَا مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِنَ الْمُشَاوَرَة

هیچ پشتیبانی استوارتر از مشورت کردن نیست.

مشورت کردن خصوصاً در امور سیاسی علاوه بر راهیابی درست، از لغزش و پشیمانی جلوگیری

می کند.

آفات سیاست

سیاست عرصه ای است آفت خیز که می بایست با حراست نفس و حاکمیت اخلاق و مهار قدرت همراه باشد تا آدمی را در دامهای بزرگ شیطانی اسیر ننماید.

قدرت طلبی بستر مناسبی برای سرکشی، قانون شکنی، تندی و تیزی و خرد گریزی است.

امام علی علیه السلام عوارض قدرت طلبی را سه چیز معرفی کرده اند:

سرکشی ، تندی و خرد گریزی.

استبداد و خود کامگی

در اندیشه امام علی علیه السلام استبداد و خود کامگی مایه زوال و نابودی است.

سیاستمداران مستبد، اندیشه و اندیشه ورزی را به بند می کشند، باب انتقاد را بر خود می بندند و همه چیز را به انحطاط می کشانند.

خشونت ورزی

آدمی به طور فطری از خشونت بیزار است .

خشونت ورزی در سیاست ، مردمان را به گریز از سیاست ، حکومت و جامعه سوق می دهد .

 تنگ نظری و انحصار طلبی

تنگ نظری و انحصار طلبی در عرصه سیاست منجر به پیدایش گروههای قدرت گرای خود خواه و تمامیت طلب می شود که منافع عمومی را به انحصار خود در می آورند.

دنیا زدگی

در اندیشه ی سیاسی

امام علی علیه السلام غارت و چپاول دارایی های عمومی و به نابودی کشاندن سرزمین ها و فلاکت جامعه، ریشه در دنیا زدگی دارد.

تزویر و ریا کاری

تزویر و ریا کاری در سیاست، روابط سیاسی را غیر امن و پایه اعتمادهای سیاسی را سست می سازد.

 

دروغگویی و فریبکاری

فریب کاری و دروغگویی کالای رایج بازار سیاست های غیر اخلاقی است.در منطق سیاسی امام علی علیه السلام هیچ چیز چون راستی و درستی استوار کننده و نجات بخش نیست.

" وَاللهِ ما معاویة بأدهَی مِنِّی، وَلکِنَّهُ یَغدرُ وَ یَفجرُ. وَ لَولا کرَاهیّة الغَدر لَکُنتُ مِن أدهَی النّاس، وَ لکِن کُلُّ غُدرة فُجرةٍ، وَ کلُّ فُجرةٌ کفَرَة. «وَ لِکلّ غَادِر لِواءٌ یُعرَفُ بِهِ یَومَ القِیامَة.» وَاللهِ مَا أُستَغفلُ بِالمکِیدةِ، وَلا اُستَغمَزُ بِالشَّدیدةِ.(1)

سوگند به خدا! معاویه از من سیاستمدارتر نیست، اما معاویه حلیه‎گر و جنایتکار است، اگر نیرنگ ناپسند نبود من زیرکترین افراد بودم.

ولی هر نیرنگی گناه، و هر گناهی نوعی کفر و انکار است، روز رستاخیر در دست هر حیله‎گری پرچمی است که با آن شناخته می‎شود.

به خدا سوگند! من با فریبکاری غافلگیر نمی‎شوم، و با سخت‎گیری ناتوان نخواهم شد.

و لو ضربت فی مذاهب فکرک لتبلغ غایاته ما دلتک الدّلالة إلّا علی أنّ فاطر النّملة هو فاطر النّخلة لدقیق تفصیل کلّ شی‏ء و غامض اختلاف کلّ حی، و ما الجلیل و اللّطیف، و الثّقیل و الخفیف، و القوی و الضّعیف فی خلقه إلّا سواء «1».

اگر در راههای فکر و اندیشه سیر کنی تا به نتیجه برسی، جز این دستگیرت نخواهد شد که خالق مورچه کوچک و خالق درخت تناور خرما یک قدرت است. همان نظام دقیقی که در این به کار رفته در آن به کار رفته است. در مقابل قدرت خلّاقیت او کوچک و بزرگ، سبک و سنگین، قوی و ضعیف برابرندخ 185 و 227

کُلُّ سَمِیعٍ غَیْرَهُ یَصَمُّ عَنْ لَطِیفِ اَلْأَصْوَاتِ وَ یُصِمُّهُ کَبِیرُهَا وَ یَذْهَبُ عَنْهُ مَا بَعُدَ مِنْهَا وَ کُلُّ بَصِیرٍ غَیْرَهُ یَعْمَى عَنْ خَفِیِّ اَلْأَلْوَانِ وَ لَطِیفِ اَلْأَجْسَامِ

هر شنوايى، جز او، آواهاى ظريف را نمى شنود و صداهاى شديد نيز گوشش را كر مى كند و صداهاى دور دست را نمى تواند بشنود.

و هر بيننده‌اى غير او از ديدن رنگ‌هاى پنهان و اجسام لطيف كور است. خ65

موج صوتی در هوا با سرعتی در حدود 740 مایل بر ساعت حرکت می کنند.

رنج شنوایی گوش انسان:

مقیاسی که در اندازه گیری شدت صوت از آن استفاده می شود db است که یک مقیاس لگاریتمی است.گوش انسان قابلیت شنیدن صداهایی با شدت 0 دسی بل (معادل 20 میکرو پاسکال ) تا صداهای بسیار بلند با شدت 140 دسی بل(معادل  20.000.000 میکرو پاسکال )را دارد.

یک گوش سالم (گوش نوجوانان و جوانان) قادر به تشخیص فرکانسهایی از 20 تا 20.000 هرتز می باشد

 وَ ناظِرُ قَلْبِ اللَّبيبِ بِهِ يُبْصِرُ اَمَدَهُ، وَ يَعْرِفُ غَوْرَهُ وَ نَجْدَهُ.

قلب مرد خردمند را ديده اى است كه با آن عاقبت كارش را مى بيند، و پستى و بلندى آن را مى شناسد.
داع دَعا، وَ راع  رَعى، فَاسْتَجيبُوا لِلدّاعى، وَاتَّبِعُوا الرّاعِىَ.

دعوت كننده اى دعوت كرد، و نگهبانى نگهبانى نمود، پس دعوت كننده را پاسخ دهيد، و نگهبان را پيروى كنيد.

سرورها مشوب بالحزن و جلد الرجال فيها الى الضعف و الوهن، فلا تغرنكم كثره ما يعجبكم فيها، لقله ما يصحبكم منها.»

يعنى خوشحالى دنيا مخلوط است به اندوه و قوت مردان در دنيا راجع است به سوى ضعف و سستى، پس فريب ندهد شما را بسيارى آن چيزى كه خوش مى آيد شما را در دنيا، از مال و دولت، به سبب اندك بودن آن چيزى كه مصاحب شما است در دنيا ، از لذات و راحت هاى دنيا كه در جنب تلخى و زحمت حساب او در روز حساب بسيار اندك است.

اولم تروا الي الماضين منکم لايرجعون؟ و الي الخلف الباقين لايبقون؟ اولستم ترون اهل الدنيا يصبحون و يمسون علي احوال شتي: فميت يبکي و آخر يعزي و صريع مبتلي و عائد يعود، و آخر بنفسه يجود و طالب للدنيا و الموت يطلبه و غافل وليس بمغفول عنه، وعلي اثر الماضي ما يمضي الباقي!

آيا نمي‏بينيد که گذشتگانتان باز نمي‏گردند و جانشينانشان باقي نمي‏مانند؟ آيا اهل دنيا را نمي‏بينيد که چگونه روز و شب خود را به احوال گوناگون مي‏گذارنند: يکي مرده است و بر او مي‏گريند، به ديگري تسليت مي‏گويند، اين يکي مصروعي گرفتار است، ان يکي به عيادت بيمار مي‏رود، ديگري در حال جان دادن است، يکي در پي دنيا و مرگ در پي اوست و آن يک به غفلت افتاده است، حال آنکه خداوند از او غافل نيست و سرانجام ماندگان بر اثر رفتگان خواهند رفت.

ااوصیکما و جمیع ولدی و اهلی و من بلغه کتابی بتقوی اللَّه و نظم امرکم

شما و همه فرزندان و خاندانم و هر که این وصیتم به او می‌‌رسد را به تقوای الهی، و نظم در زندگی، و اصلاح بین مردم سفارش می‌‌کنم

ِعلَمُوا أنّهُ ليسَ مِن شيءٍ إلاّ و يَكادُ صاحِبُهُ يَشبَعُ مِنهُ و يَمَلُّهُ إلاّ الحَياةَ ، فإنّهُ لا يَجِدُ فِي المَوتِ راحَةً و إنّما ذلكَ بمَنزِلَةِ الحِكمَةِ التي هِي حَياةٌ للقَلبِ المَيِّتِ ، و بَصَرٌ لِلعَينِ العَمياءِ ، و سَمعٌ لِلاُذُنِ الصَّمّاءِ ، و رِيٌّ لِلظَّمآنِ ، و فيها الغِنى كُلُّهُ و السَّلامَةُ . بدانيد كه هيچ چيز نيست مگر اين كه دارنده اش از آن سير و دلزده مى شود، به جز زندگى ؛ كه انسان در فقدانِ آن راحتى احساس نمى كند و آن به منزله حكمت است ؛ كه موجب حياتِ دل مرده و بينايىِ چشم كور و شنوايى گوشِ كر و سيراب شدن شخص تشنه است و بى نيازىِ كامل و سلامت در آن است.

عِبَادَ اَللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اَللَّهِ إِلَيْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اَللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ فَاسْتَشْعَرَ اَلْحُزْنَ وَ تَجَلْبَبَ اَلْخَوْفَ فَزَهَرَ مِصْبَاحُ اَلْهُدَى فِي قَلْبِهِ وَ أَعَدَّ اَلْقِرَى لِيَوْمِهِ اَلنَّازِلِ بِهِ

اى بندگان خدا ، محبوب‏ترين بندگان خدا در نزد او بنده‏اى است ، كه خدايش در مبارزه با نفس يارى دهد . پس اندوه را جامه ، زيرين خود سازد و خوف را پوشش رويين . چراغ هدايت در دلش افروخته است و براى روز مرگ خود توشه‏اى مهيا كرده است.

فصل چهارم: سیره حکومتی

مفهوم حکومت

تعبیر امام علی علیه السلام از حکومت،

 در نامه ای که به استاندار آذربایجان نوشته اند، این گونه است:

همانا کاری که به عهده توست ، طعمه ای برایت نیست بلکه امانتی است بر گردنت

ضرورت حکومت

از آنجا که انسان موجودی اجتماعی است نیازمند یک حکومت است تا در سایه آن نظم و امنیت برقرار شود و هر حکومتی بدون وجود حاکم میسر نمی شود ، هر چند که آن حاکم ستمگر و ظالم باشد.

حکومت بر دو پایه استوار است :

1- مردمِ تشکیل دهنده حکومت

 2- شایستگان اداره کننده حکومت.

حضرت علی علیه السلام

در این باره می فرماید:

تا مردم به شایستگان رو نکنند ،آنان نمی توانند حکومت کنند.

حق حکومت

در اندیشه سیاسی و سیره حکومت

علی علیه السلام ، حکومت و مدیریت در همه مراتبش حق شایستگان است و تا کسی از ویژگیها و شرایط لازم که اهلیت حکومت و مدیرت را فراهم می نماید برخوردار نباشد، حق حکومت نمی یابد.

هدف یا وسیله؟

وَ اللَّهِ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا   به خدا اين کفش بی ارزش نزد من محبوب تر از حکومت بر شماست مگر آنكه حقّى را بر پا سازم يا باطلى را براندزم‏.

اهداف حکومت

عدالت

نشانه های دین جز در بستر عدالت ظهور نمی یابد و حدود الهی تنها در سایۀ عدالتی فراگیر به اجرا در می آید . برپایی عدالت بهتر از رسیدگی به ناتوانان و بخشندگی و ایثارگری است.

امنیت

امیرمؤمنان علی علیه السلام

فراهم کردن امنیت همه جانبه را مقصدی اساسی می دانست که در سایۀ آن، رشد و تعالی مردمان سامان می یابد.

رفاهت

فراهم آوردن رفاه از اهداف اساسی در حکومت است . حضرت علی علیه السلام در حکمتی نورانی فرموده است : هرکه به مقدار نیاز اکتفا کند، آسایش و راحتی خود را فراهم آورد و به گشایش و آرامش رسد.

تربیت

مهمترین هدف حکومت، فراهم آوردن زمینه رشد و تعالی فرد و جامعه است تا استعدادها در جهت کمال مطلق شکوفا شود .

 امام علی علیه السلام می فرماید :  کمال سعادت، تلاش کردن در صلاح امور همگان و تربیت جمهور مردم است.

نقش مردم در حکومت

در اندیشه و سیرۀ حکومتی

 امام علی علیه السلام  نه تنها شکل گیری حکومتی مردم به دست مردم است بلکه سامان امور حکومت، به استقامت و سلامت مردم بستگی دارد .

رابطۀ زمامداران و مردم

حضرت علی علیه السلام می فرماید : بزرگترین حق ها که خداوند واجب کرده است حق زمامداران بر مردم و حق مردم بر زمامداران است، خداوند سبحان آن را واجب نمود و موجب برقراری پیوند آنان و ارجمندی دین ایشان کرد.

شروط زمامداری

اداره امور مردم ، بر دوش گرفتن سنگین ترین امانتهاست و زمامداری، آزمونی سخت و مسئولیتی بس خطیر است و فقط کسانی می توانند از این آزمون سربلند بیرون آیند و حق این امانت را بگذارند که شرایط آن را داشته باشند.

معرفت حضرت علی علیه السلام می فرماید : ای مردم ! سزاوارترین مردمان به خلافت، قوی ترین آنان به دانش و داناترینشان به فرامین خداوند است.

عدالت

حضرت علی علیه السلام می فرماید:  سه ویژگی است که اگر در هر پیشوایی وجود داشته باشد، می توان پذیرفت که به امانت خود وفا کرده است ،:

  1- در حکمش عدالت روا دارد

  2-  از مردم خود را نپوشاند

 3- مساوات در اجرای قوانین الهی.

قوّت

حضرت علی علیه السلام می فرماید:

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِهَذَا الْأَمْرِ أَقْوَاهُمْ عَلَيْهِ

ای مردم سزاورترین اشخاص برای حکومت کسی است که بدان تواناتر باشد.

 سلوک زمامداران

1-سلوک شخصی

حضرت علی علیه السلام می فرماید:

  إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ عَلَى أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ يُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ‏ خدا بر پيشوايان دادگر واجب فرموده خود را با مردم ناتوان برابر نهند تا مستمندى تنگدست را پریشان و نگران نسازند.

2-سلوک اجتماعی

سلوک اجتماعی از لوازم جدایی ناپذیر حکومت حکیمانه است.

حضرت علی علیه السلام می فرماید: إِيَّاكَ وَ الِاسْتِئْثَارَ بِمَا النَّاسُ فِيهِ أُسْوَة بپرهيز از آنكه چيزى را به خود اختصاص دهی كه- بهره- همه مردم در آن يكسان است‏.

3-سلوک سیاسی

پیشوای عدالتخواهان، حضرت علی علیه السلام در نامه ای به استاندار آذربایجان این گونه نوشت

(لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِي رَعِيَّة) این حق تو نیست که میان مردم به استبداد و خود رأیی عمل نمایی.

 

فصل پنجم: حقوق شناسی

مفهوم حق

معانی حقیقی حق

حق به معنای واقعیت و امر واقعی

حق به معنای حقیقت یعنی ادراک مطابق با واقع

معانی اعتباری حق

حق به معنای اجازه و رخصت

حق به معنای  استحقاق

حق به معنای طلب و مطالبه

جایگاه حقوق

بنیان زندگی سالم و سعادت آمیز در شناخت حقوق و توجه به آن است.

پیشوای حقوق مداران ،

حضرت علی علیه السلام در باره اهمیت حقوق فرموده است:

خدای سبحان حقوق بندگانش را بر حقوق خود مقدم داشته است . پس هر که حقوق بندگان را ادا کند ، این امر به ادای حقوق خداوند منجر خواهد شد.

حقوق مداری

امیرالمؤمنین ، حضرت علی علیه السلام پس از به دست گرفتن حکومت همه چیز را به سوی حقوق مداری سوق داد، تا آن جا که وقتی خوارج سر به مخالفت برداشتند و با رفتارهای ناشایست خود جامعه را به آشوب کشاندند ، حضرت سعی کرد تا آنان را با حقوقشان آشنا کند و تا زمانی که دست به جنایت نزده بودند دشنامها و خیانتهای آنان را تحمل کرد.

حقوق متقابل

حقوق در معنای مطالبات و طلبها کاملاً  دو سویه و متقابل است.

یعنی اگر حکومت حق نظارت بر امور را دارد، مردم نیز حق نظارت بر حکومت را دارند و اگر حکومت حق پرسش و مؤاخذه دارد، مردم نیز دارند و سایر حقوق نیز همین گونه است.

اقسام حقوق

1-حقوق خدا

حقوق خداوند متعال  از منظر حضرت علی علیه السلام

إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ نِعْمَةٍ حَقّاً فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ مِنْهَا وَ مَنْ قَصَّرَ فِيهِ خَاطَرَ بِزَوَالِ نِعْمَتِه‏.

خدا را در هر نعمتی حقّی است که اگر آن را ادا کند نعمت را بر او افزون نماید و اگر کوتاهی نماید خود را در خطر از دست دادن نعمت اندازد.

2-حقوق خود

از منظر حضرت علی علیه السلام

مَنْ تَعَدَّى الْحَقَّ ضَاقَ مَذْهَبُهُ وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى قَدْرِهِ كَانَ أَبْقَى لَهُ وَ....

كسى كه از حق تجاوز كند، زندگى بر او تنگ مى‏گردد، هر كس قدر و منزلت خويش بداند حرمتش باقى است، استوارترين وسيله‏اى كه مى‏توانى به آن چنگ زنى، رشته‏اى است كه بين تو و خداى تو قرار دارد.

3-حقوق مردمان

از منظر حضرت علی علیه السلام

 فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ عَلَيْكُمْ وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعْلَمُوا      از جملۀ حقوق شما بر من زمامدار این است که خیر خواهی را از شما دریغ ندارم ، درآمدهایتان را فراوان سازم و شما را تعلیم دهم تا نادان نمانید و آداب آموزم تا بدانید.

پیامدهای پایبندی به حقوق دیگران از منظر حضرت علی علیه السلام

پس چون مردم حق زمامدار را بگذارند و زمامدار حق مردم را به جا آورد، حق میان آنان ارزشمند ، راه های دین پدیدار ، نشانه های عدالت برجا و سنّت چنان که باید اجرا می شود. پس کار زمانه به سامان می رسد و روزگار اصلاح می گردد ، و به پایداری و برقرار ماندن دولت امید می رود و دشمنان ناامید می گردند.

پیامدهای زایل کردن حقوق دیگران از منظر حضرت علی علیه السلام

و اگر مردم بر زمامدار چیره شوند و یا زمامدار بر مردم ستم کند، اختلاف کلمه پدیدار گردد، نشانه های ستم آشکار و تباهی در دین بسیار شود، راه های روشن سنت را رها نموده و از روی هوا کارکنند، احکام فروگذار شود، بیماریهای روحی و روانی رو به فزونی گذارد . بیمی نکنند که حقی بزرگ فرونهاده و یا باطلی سترگ انجام شود، آن گاه نیکان، خوار و بدکاران ارجمند شوند و تاوان فراوان بر گردن بندگان از جانب پروردگار باشد.

 

فصل ششم : کمالات انسانی

1-ادب کمالی:فقدان ادب، سبب هر شرّ و بدی است .

اگر انسان به ادب کمالی و صفات انسانی متّصف نشود، کمالات انسانی در او ظهور نمی نماید و به لطافت وجودی دست نمی یابد.

2-حریت: حریّت نقطه مقابل رقیّت و به معنای بیرون رفتن از دایرۀ اسارتهای دنیوی است .

انسانی که خود را از غیر خدا آزاد می کند، به بندگی حق تن می دهد و آزادی و آزادگی را برای خود به ارمغان می آورد.

3-حکمت: حکمت اساس زندگی متعالی و حقیقت زندگی معنوی است انسان خواهان حیات است و حکمت ، حیاتِ دلِ مرده است . اگر دل و جان آدمی از نور حکمت بی بهره باشد از جاهلیت سر در می آورد.

4-رحمت در لغت به معنای احسان،  تفضّل وبخشش است . نظام هستی بر اساس هندسۀ رحمت و لطف برپاشده است .

امام علی علیه السلام خطاب به مالک اشتر می فرمایند : قلب خود را از رحمت ، محبّت و لطف به مردم لبریز کن !

5-نزاهت به معنای دوری از بدی، از جمله کمالات انسانی است که بستری برای دیگر کمالات نیز محسوب می شود؛ یعنی پندارها ،گفتارها وکردارهای کمالی در زمینۀ آن به بار می نشیند.

شرافت انسان به نزاهت اوست.

6-صداقت

الصِّدقُ رَأسُ الدِّین صداقت سرِ دین است.

7-ایمان آن است که راستی را (هرچند به زیان تو بُود) ترجیح دهی به دروغی که به تو سود  می دهد.

8-عدالت در اصطلاح ، حدِّ وسط میان افراط و تفریط است . عدالت کارها را بدانجا می نهد که باید. در اندیشه علوی عدالت به عنوان یکی از پایه های استوار ایمان،گردآورندۀ نیکویی هاست ؛چرا که ایمان بدون عدالت راه به جایی نمی برد.

9-عبودیت ، کمال کمالات است . عبودیت ، تسلیم حق بودن و گردن نهادن به خواست خداوند متعال است .

اگر انسان در یابد که او بنده است  هرگز در ارتباط با دیگر بندگان ، خدایی نمی کند  و در دام شیطان گرفتار نمی شود . غایت عبادت ، فرمانبرداری حق تعالی است .

10-سماحت در لغت به معنای گذشت و آسان گرفتن امور است . سماحت نشانه خوبی برای تشخیص سلامت روحی و روانی فرد و جامعه است .

حضرت علی علیه السلام می فرماید: سخاوتمند باش ولی اسراف کننده مباش ؛ در زندگی حسابگر باش ولی سختگیر مباش!

11-قناعت در معنای درست آن ، یعنی چشم و دل سیر بودن و به کفاف بسنده کردن و عدم فزونخواهی.

قناعت موجب آزادی انسان از غل و زنجیر آزمندی است . به فرمایش حضرت علی علیه السلام هر که به کفاف قناعت کند ، او را به پاکی می کشاند .

12-شجاعت کمالی است که انسان را به اقدام شایسته و ایستادگی راه می برد، همانگونه که حضرت علی علیه السلام می فرمایند ؛ چون از کاری ترسی ، آن کار را انجام ده، که خود را سخت پاییدن دشوارتر است از آن چیزی که از آن می ترسی. شکیبایی شجاعت است.

13-الاِستِقامَۀُ سَلامَۀٌ استقامت (و بر راه راست ایستادن) سلامت  (از انحراف و هلاکت) است . هرکه از حق سود نجوید باطل به او زیان رساند و کسی که به هدایت استقامت نپذیرد، ضلالت به هلاکتش کشاند.

14-علوّ همت . المَرءُ بِهمَّتِهِ [ارزش] انسان به همت اوست . هویت هر موجود به همت اوست و از جمله مرزهای میان انسان  و  حیوان نو ع همت اوست .در نگاه علی علیه السلام انسانیّت هر کس به همت اوست و والایی همت ، نشانه والایی مرتبۀ انسانیِ آدمی است.

15- پایبندی به تعهدات . حضرت علی علیه السلام در سخنی راه گشا فرموده است: بنیاد دینداری ، امانت را به جا آوردن و پایبندی به تعهّدات است.  آنچه سلامت انسان و جامعه را تأمین می کند، پایبندی به تعهدات است .

 

 

+ نوشته شده در  دوشنبه سوم خرداد ۱۳۹۵ساعت 8:42  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

 

جزوه ی درسی

 

 

فرهنگ و تمدن اسلامی

 

 

تهیه و تنظیم توسط :

 

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان

 

زمستان 1393

 

فهرست مطالب

مقدمه.................................................................................................................................................................3

  1. مباحث پایه ..........................................................................................................................................4

1- 1 هدف ......................................................................................................................................................4

2-1 هدف از هویت یابی فرهنگی ..................................................................................................................4

3-1واژه شناسی تاریخ، فرهنگ، تمدن و تجدد...............................................................................................4

1-3- 1 واژه شناسی تاریخ ........................................................................................................................4

2-3-1 واژه شناسی فرهنگ ............................................................................................................................5

3-3-1واژه شناسی تمدن.................................................................................................................................5

4-3-1 تفاوت تمدن و فرهنگ .......................................................................................................................6

5-3-1ارتباط تمدن با فرهنگ.....................................................................................................................6

6-3-1 واژه شناسی تجدد................................................................................................................................6

7-3-1عناصر تشکیل دهنده فرهنگ وتمدن...................................................................................................7

8-3-1عوامل و علل زوال و انحطاط تمدن ها.................................................................................................8

9-3-1تعریف تمدن اسلامی و محدوده تاریخی و جغرافیایی آن....................................................................8

  1. تمدن اسلامی علل و عوامل آن ...........................................................................................................9

1-2   ویژگی های تمدن اسلامی .................................................................................................................10

1-1- 2 اصالت و غناي فرهنگ اسلام...........................................................................................................10

2-1-2 عقل‌محوري و ارزش نهادن به معنويت فرهنگ ...............................................................................10

3-1-2 زبان واحد علمي و ديني آن..............................................................................................................10

4-1-2 عدم تمرکز علمي.............................................................................................................................10

5-2-2 توجه به علم و دانش و توجه ويژه به دانشمندان..............................................................................11

6-2-2 جایگاه و  فضیلت علم و دانش در اسلام‏..........................................................................................11

7-2-2 اهميت علم و برتري آ ن...................................................................................................................11

8-2-2 ارزش علم و عالم آموزش......................................................................................................12

9-2-2 آموزش مداوم........................................................................................................................13

2-2   نهضت شکوفایی علمی در  تمدن اسلامی  .......................................................................................13

انواع علوم...............................................................................   ....................................................................18

3-2   نهادهای سیاسی، اجتماعی و علمی  تمدن اسلامی.............................................................................25

4-2  علل و عوامل اعتقادی ،فرهنگی،و اجتماعی پیدایش و شکوفایی تمدن اسلامی...................................39

5-2  تاثیر فرهنگ ها و تمدن های پیشین در پیدایش تمدن اسلامی (یونان ، ایران و...)...............................41

6-2  خدمات متقابل اسلام و ایران................................................................................................................42

  1. زمینه های ضعف ، علل و عوامل بیرونی و درونی رکود تمدن اسلامی............................................43

1-3 . علل درونی...........................................................................................................................................43

1-1-3.استبداد..................................................................................................................................43

2-1-3 . دنیا گرایی و دور شدن از اسلام راستین..........................................................................................44

3-1-3. اشرافی گری و حکومت های خودکامه و دورشدن خلافت از معیارهای اصیل اسلامی.................44

4-1-3 وجود زمامداران نالایق..................................................................................................................... 44

5-1-3. تحجر گری و محدودیت های سیاسی و اجتماعی..........................................................................44

6-1-3 دنیا پرستی و انحطاط اخلاقی و انحراف از اسلام راستین.................................................................45

2-3. علل بیرونی و خارجی رکود تمدن اسلامی...........................................................................................47

 1-2-3 تهاجم دشمنان خارجی (مغول ، صلیبیان و...).................................................................................47

2-2-3 تقابل تمدن های اسلامی و غربی .....................................................................................................48

3-2-3 تقابل دین اسلام و غرب...................................................................................................................49

  1. تاثیر تمدن اسلامی بر تمدن غرب ...................................................................................................49

1-4 انتقال علم و تمدن از قلمرو اسلامی به غرب.........................................................................................49

2-4 ترجمه ی آثار اسلامی به زبان های اروپایی...........................................................................................50

3-4 تاثیر علوم عقلی ، فلسفه ی اسلامی و علوم الاهی در تمدن غرب ......................................................51

4-4 تاثیر جغرافیای اسلامی در تمدن غرب................................................................................................. 52

5-4تاثیر پزشکی اسلامي و انتقال آن به اروپا................................................................................................52

6-4 تاثیر ریاضیات اسلامی بر تمدن غرب....................................................................................................55

7-4 تاثیر دانش ستاره شناسی بر تمدن غرب................................................................................................55

  1. ظرفیت های موجود در جهان اسلام ...............................................................................................56

1-5   موقعیت جغرافیایی و ژئوپلتیک کشورهای اسلامی.............................................................................56

2-5   منابع زیر زمینی و انسانی کشورهای اسلامی.......................................................................................56

3-5   سرمایه ی فرهنگی و معنوی اسلام.....................................................................................................57

  1. انحطاط معنوی و بحران های درونی دنیای مدرن ...........................................................................59

1-6   انحطاط معنوی...................................................................................................................................59

2-6   راهی که غرب پیمود...........................................................................................................................61

منابع و مآخذ...................................................................................................................................................63

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

مقدمه

در شرایط کنونی که اکثر مسلمین به مصرف کننده ی علوم و فنون تبدیل شده اند و اروپا و امریکا با رشد در علوم متنوع، مسلمانان را تحقیر و به استبداد کشانده است بر تمامی مسلمانان لازم است که نسبت به گذشته ی پربار خود که چندین قرن تولید و صادر کننده ی علوم و فنون به اکثر نقاط جهان بویژه اروپا  بودند توجهی اعتبار آمیز داشته و با رشد و ترقی خود بار دوم به آن رتبه ی بلند از دانش و اعتبار علمی برسند  7 قرن تمام علوم از عربی (فارسی زبانان ایرانی به عربی کتاب می نوشتند ) به فارسی ترجمه شد. پیشرفت علمی به معنی سکولار نیست، و به غرب رسیدن محال نیست، می شود تمدن عقلانی و علمی ساخت چون یک بار شده 700 سال پیش اسلام در تمام علوم از جمله : فیزیک ، شیمی، پزشکی ، دامپزشکی ، ریاضی ، نجوم و... و حتی عمران و ساختمان سازی ها از جمله بیمارستان سازی سرآمد بود. درست عکس امروز.  برای نخستین بار بیمارستان تخصصی در دنیا از همان قرن اول هجری (88 ه) توسط مسلمانان ساخته شد. از طرفی دیگر اسلام علم و دانش را  به همه جا گستراند اما غرب انحصار طلبانه در علم عمل می کند. باید توجه کرد که  هیچ علمی در اسلام ، ضد دین نبوده بلکه  تمدن و تمامی علوم جدید در اسلام منشا دینی دارد اما متاسفانه وقتی دانش مسلمانان در اثر بی لیاقتی ها به غرب کوچ کرد در غرب منشاء ضد دینی پیدا کرد پس بر همه لازم است که با جها د و کوشش شبانه روزی خود، بالندگی اسلام عزیز را به زمان قبل از دوره ی افول تمدن اسلامی  برگردانند و به همه اعلام کنند که رشد و پیشرفت نه تنها با دینداری منافات ندارد بلکه می توانند مکمل هم باشند.  وقتی در اروپا  نظم،  پیشرفت علمی، عقل، تکنولوزی،  قانونمندی و...  دیده می شود اما در کشورهای اسلامی کمتر  است. این  عقب افتادگی فعلی  مسلمانان  به  خاطر راحت طلبی ها ی  ما طلبه ها و دانشجویان بی درد است که در برابر مشکلات اجتماعی، راه حل متفکرانه ی علمی و دینی نداریم، ما باید وضعیت خودمان را  بازخوانی کنیم ، قدرت برگشتن به خود و تولید فکر  را  تقویت کنیم  و خود را در آینه دیدن و دوباره دیدن و تحلیل کردن،  بسیار ضروری است. مدرک زدگی و فاقد دانش نظریه پردازی و بی تعهد ی در مقابل مسایلی که مثل سیلاب  در ذهن جوانان می افتد  بلایی خانمان سوز است. دانشجو دانشگاه را پاسگاه فرض کرده و تمام هم و غمش بر این است که واحدهایش را پاس کند و مدرکی دریافت نماید. به امید روزی بسیار نزدیک که به خود باوری علمی و معرفتی برگشته و کشورهای اسلامی با کنار گذاشتن تفرقه ها و اختلافات به اتحاد علمی و اسلامی برسند. انشاء الله تعالی.

 

مباحث پایه:

هدف: آشنايي با شكل گيري تمدن اسلامي و عناصر داخلي و خارجي مؤثر در تعالي و انحطاط آن به منظور تقويت خودباوري و تحكيم هويت ملي اسلامي.

هدف از هویت یابی فرهنگی چیست؟

شناخت فرهنگ و تمدن‏اسلامی و ایرانی به‏منظور دست‏یابیم به خودباوری فرهنگی و سیاسی.

زمینه‏سازی بیدارگری سیاسی و فرهنگی درمیان مسلمانان

بازگرداندن تدریجی خودباوری به جهان اسلام

واژه شناسی تاریخ ، فرهنگ ، تمدن و تجدد

1-1 واژه‌شناسي تاريخ

تاريخ از نظر لغت به معناي تعيين و شناساندن وقت است و از ماده «اَرخ» يا «وَرخ»- به معناي تعيين وقت- گرفته شده است. [1]

هرودوت (پدر تاريخ) تاريخ را به معناي مطالعه و بررسي روزگاران گذشته مي‌داند. [2] احوال گذشته ی جهان و حتي پديده‌هايي كه انسان در آنها مؤثر نيست، احوال گذشته ی زمين يا شرح حوادث گذشته بر زمين بعد از پيدايش انسان.

گروهي گزارش وقايع مشهور، روزگار پادشاهان، جنگ ها، احوال پيامبران و سيره و سنت آنان را معناي تاريخ دانسته‌اند.

ابن خلدون، تاريخ را دانشي سرچشمه گرفته از حكمت، و بيانگر سرگذشت ملت ها، سيره ی پيامبران و سياست پادشاهان مي‌داند. [3] برخي نيز تاريخ را مجموع وقايع كره ی زمين از آغاز پيدايش انسان تاكنون مي‌دانند؛ وقايعي كه بر احوال و شئون انسان تأثير نهاده يا از آن متأثر شده است.

بر اساس اين تعريف، موضوع تاريخ عبارت است از كنش و واكنش خارجي يا داراي اثر خارجي انسان.

عناصر اصلي تاريخ، انسان، زمان و مكان است. [4]

تاريخ مجموعه‌اي از اطلاعات درباره ی تأثير و تأثر انسان است و به طور طبيعي اموري چون هدايت، گمراهي، سازندگي، ويرانگري، رفتارهاي عادلانه و ستمگرانه‌اش را شامل مي‌شود. تاریخ از لحاظ لغوی به واژه‌ای اطلاق می‌شود که شامل اطلاعاتی راجع به گذشته است. واژه ی تاریخ از کلمه ی یونانی historia شرحی از پرسش ها و جستارهای شخصی گرفته شده و از لحاظ ریشه شناسی با کلمه ی انگلیسی story

 

مرتبط است. مورخان از منابع مختلفی همچون سوابق نوشته یا چاپ شده؛ مصاحبه (تاریخ شفاهی) و باستان شناسی استفاده می‌نمایند.

 

2-1  واژه‌ شناسي فرهنگ

  فرهنگ به اصطلاح منطقی قدیم «فصلِ جدا گر» انسان از حیوان است.

فرهنگ آن چیزی است که مردم با آن زندگی می‌کنند. فرهنگ را ادوارد تایلور مجموعه پیچیده‌ای از دانش‌ها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات، عادات و هرچه که فرد به عنوان عضوی از جامعه خویش فرامی‌گیرد تعریف می‌کند 1. هر منطقه از هر کشوری می‌تواند فرهنگ متفاوتی با دیگر مناطق آن کشور داشته باشد. فرهنگ به وسیله آموزش، به نسل بعدی منتقل می‌شود.

فرهنگ شامل هنر، ادبیات، علم، آفرینش‌ها، فلسفه و دین است.2 

فرهنگ علاوه‌بر دانش، شامل هنرهایی چون نقاشی و موسیقی یا سوارکاری و تیراندازی هم می‌شد. در گذشته اعتقاد فارسی‌زبانان بر این بود که تا بدون فرهنگ آدمی نمی‌تواند قدمی مثبت در زندگی بردارد. از همین روست که فردوسی فرهنگ را برتر از گوهر و نژاد می‌داند[5].2

فرهنگ بر تمام اجزاء زندگی آدمی تأثیرگذار است3   الگوی یکپارچه از دانش، عقاید و رفتار بشری که به گنجایش فکری و یادگیری اجتماعی نمادین بستگی دارد.

مجموعه‌ای از گرایش‌ها، ارزش‌ها، اهداف و اعمال مشترک که یک نهاد، سازمان و گروه را مشخص و تعریف می‌کند4

مقام معظم رهبری(دام عزه العالی) در تعریف و اهمیت فرهنگ می فرمایند:5

... شاید بشود گفت اثرگذارترین مجموعه ی فرهنگی در کشور این رسانه ی ملی و عمومی است. فرهنگ مایه ی اصلی هویت ملتهاست. فرهنگ یک ملت است که می تواند آن ملت را پیشرفته، عزیز، توانا، عالم، فناور، نوآور و دارای آبروی جهانی کند. اگر فرهنگ در کشوری دچار انحطاط شد و یک کشور هویت فرهنگی خودش را از دست داد حتی دیدم هرجا که اینها وارد شده اند اگر این توانایی را پیدا کرده اند که فرهنگ آن ملت را مضمحل کنند و تحت تأثیر قرار دهند و تضعیف کنند پایه های قدرتشان در آن جا مستحکم شده و اگر در جایی فرهنگ ملی و بومی به خاطر کهنسال بودن ریشه دار بودن و برجسته بودن مضمحل نشده و از بین نرفته استعمارگرها و اشغالگرها نتوانسته در آن سرزمینها اعمال کنند که توانسته باشند فرهنگ آن کشور را در مشت و در اختیار بگیرند

 

مهمترین اجزای فرهنگ:

 علم

دانش یا علم دانش‌شناسی با سه عنصر داده، اطلاعات و دانش سر و کار دارد؛ به عبارت دیگر، دانش‌شناسی به بحث و بررسی پیرامون دانش و عناصر سازنده آن، یعنی داده و اطلاعات می‌پردازد

ارزش

باورها یا اعتقادات مجموعه‌ای از افکارند که به زندگی معنا می‌بخشند. باورها ادراک ما از هستی را می‌سازند. چنین اندیشه می‌شود که باورها نقش فرماندهی در مغز دارند و زمانی که فکر می‌کنید که امری درست است، باور شما به مغز فرمان می‌دهد تا به دنبال چیزی باشد که از اعتقادات شما حمایت کند.

اخلاق

اخلاق از نظر لغوی جمع واژه ی خلق به معنای خلق و خوی، سرشت و سجیه می باشد اعم از سجایای نیکو و پسندیده، مانند راستگویی و پاکدامنی، یا سجایای زشت و نا پسند، مانند دروغگویی و آلوده دامنی. خُلق زیبا به معنای بهرمندی از سرشت و سجیه ای زیبا و پسندیده و خَلق زیبا به معنای داشتن آفرینش و ظاهری زیبا و اندامی موزون و هماهنگ است.

از نظر مفهومی اصطلاح اخلاق در دو معنای عام(حکمت عملی، تدبیر منزل و سیاست مدن) و خاص(علم تهذیب اخلاق که در آن از خیر و شر بودن رفتارهای فردی بحث می شود) به کار می رود.

میراث فرهنگی

بخشی از فرهنگ را هم سنت‌ها و مراسم می‌سازند. آن‌ها تفکر و باوری‌اند که برخوردار از آدابی تکرارشونده‌اند[6].

واژه فرهنگ از دو جزء 'فر' و 'هنگ' تشکيل شده است. 'فر' به معنى نيروى معنوي، شکوه، عظمت، جلال، و درخشندگى است. علاوه بر اين 'فر' پيشوند است که در اين صورت به‌جاى معنى جلو، بالا و پيش مى‌نشيند. در اينجا 'فر' در معنى پيشوند به کار برده مى‌شود. 

 'هنگ' از ريشه اوستائى Thanga (سنگ) به معنى کشيدن، سنگيني، وزن، گروه و وقار مى‌باشد. معنى ترکيبى اين دو واژه بيرون کشيدن و بالا کشيدن است که منظور از آن بيرون کشيدن مجموع دانستنى‌ها و نيروها و استعدادهاى نهفته افراد يک ملت براى پر بار کردن پديده‌ها و خلاقيت‌هاى ناشناخته آدمى است [7]

 

در اصطلاح بين‌المللى واژه کالچر (Culture)، از واژه لاتينى کالچورا (Cultura)، گرفته شده که خود از کالچورر (Culturer)، به معنى پروراندن، روياندن، بارورى و يا پرداخت و آرايش زمين و درخت است.

 

فرهنگ از یک نظر به دو قسم ، مادی و معنوی منقسم است :

فرهنگ مادی: شامل همه ی وسایل و ابزارهای مادی و آنچه به دست بشر ساخته می شود و شیوه ها و فرایند ساخت و ساز آن ها است. فرهنگ معنوی: شامل ارزش ها، باورها، اندیشه ها و فن ها است یعنی آداب و سنت ها ، علوم و فلسفه و ادبیات و هنر همه ی فراورده های ذهنی انسان است .

از آن جایی که فرهنگ برپایه ی زندگی رشد می کند لذا خود موجودی است زنده وار ، که زایش ، زندگی و مرگ دارد .

و نیز فرهنگ از نظر طول زمان زندگی به پیرو جوان و از نظر توان زندگی به سالم و ناسالم تقسیم می شود.

فرهنگ سالم ،  فرهنگی است که نظامی از ارزش ها، هنجارها ی رفتاری و اندیشه به مردم خود می دهد.

 در فرهنگ بیمار، ارزش ها و هنجارها معنای درونی خود را  از دست داده و فرد بدون باور به آن ها ، آنها را همچون نقاب هایی در رفتار و رابطه ی اجتماعی به کار می گیرند. [8]

 

3-1 واژه‌شناسي تمدن

تمدن در زبان انگليسي civilization  و در عربي حصاره خوانده مي شود و در لغت به معناي شهرنشيني و از ريشه ی مدينه و مدنيت گرفته شده و به معني ديگر متخلق شدن به شهرنشيني يا خوي و خصلت شهرنشيني به خود گرفتن مي دهد. [9] و بدان معناست که بشر در سايه آن به تشکيل جوامعي پرداخته و شهر نشين شده است. «در زبانهاي بيگانه نيز کلمه  ی تمدن civilization از کلمه civita که در مقابل وحشيگري قرار گرفته و از کلمه civilis که معني شهرنشيني دارد گرفته شده است.»براي واژه ی تمدن نيز همانند فرهنگ ، معاني و تعاريف گوناگوني وجود دارد، براي مثال باستان شناسان تمدن را به وجود آثار هنري و باستاني گفته اند، مورخين ميراث گذشته يک جامعه را که به نسل آينده منتقل مي‌شود تمدن به حساب آورده اند. سياسيون آن را به برقراري روابط خارجي و حسن جريان امور داخلي کشور تعبير نموده‌اند.[10]  و هر يک از دريچه و روزنه اي خاص بدان پرداخته اند که هيچ يک مفهوم کاملي را  ارائه نمي‌کند.  به عقيده ی جامعه شناسان تمدن حالتي مترقي است که ملت‌ها در پرتو آن تحت تأثير دانش‌هاي جديد قرار مي گيرند و به نهايت ترقي و علوم و فنون دست مي يابند. [11]

ويل دورانت در تعريف تمدن مي نويسد: «تمدن را مي‌توان به شکل کلي آن، عبارت از نظمي اجتماعي دانست که درنتيجه ی وجود آن، خلاقيت فرهنگي امکان پذير مي شود و جريان پيدا مي کند.» [12]

در تعريفي ديگر مي توان تمدن را «مجموعه ی دستاوردهاي مادي و معنوي بشر در يک منطقه، کشور يا عصر معين، يا حالات پيشرفته و سازمان يافته ی فکري و فرهنگي هر جامعه که نشان آن، پيشرفت در علم و هنر و ظهور نهادها‌ي اجتماعي و سياسي است» دانست.[13]

ابن خلدون تمدن را اجتماعي شدن انسان مي داند.

6-3-1.تفاوت تمدن و فرهنگ

تمدن بیشتر جنبه های مادی ساخته های انسانی را به خود گرفته است مانند معماری و شهر سازی و فن آوری. فرهنگ بیشتر جنبه های معنوی زندگانی انسانی را مانند آیین ها آداب و زبان و دین و دانش را شامل می شود

 7-3-1. ارتباط تمدن با فرهنگ

این دو، لازم و ملزوم هم نیستند جامعه می تواند صرفا بر پایه اقتباس از تمدنی دیگر رشد کند.

و جامعه غیر متمدن می تواند فرهنگ داشته باشد مثال: بومیان استرالیا و افریقا تمدنی ندارند اما دارای فرهنگ بومی خود ، یعنی مجموعه ای از باورها ، آداب و رسوم هستند.

تمدن‏بیش‏ترجنبه‏علمی، عینی، فنی‏واطلاعاتی‏دارد وفرهنگ‏بیش‏ترجنبه‏ذهنی و معنوی.

تمدن بیش‏تر جنبه اجتماعی و فرهنگ بیش‏تر جنبه فردی

8-3-1.  واژه شناسی تجدد

تجدد در لغت به معني نوشدن و نوگرديدن مي‌باشد و منظور از آن،  نوشدن شيوه ی زندگي و روش کاربرد پديده‌ها و نوگرايي مي‌باشد.

با توجه  به اين معني تجدد‌خواه در مقابل کهنه پرست، به کسي که رسوم کهن را زير پا گذارد گفته مي شود يعني کسي که «خواهان ايجاد تغييرات اساسي در ساختار اجتماعي و نو کردن شيوه ی زندگي» است. منظور ما از تجدد، تجدد نهادها و شيوه هاي رفتاري خاصي است که در ابتدا در اروپاي پس از دوران ملوک الطوايفي بروز کرد ولي درقرن بيستم آثار و عوارض آن با سرعتي فراوان، جهاني و تاريخي شد. در کشورهاي توسعه نيافته معناي ديگري نيز براي تجدد وجود دارد و آن تقليد کورکورانه و يا آگاهانه بدون در نظر گرفتن فرهنگ موجود مي باشد.

 

9-3-1  عناصر تشکیل دهنده فرهنگ وتمدن

عوامل مختلف و متعددي در به وجود آمدن و شکل گيري فرهنگ و تمدن تأثيرگذار مي باشند، از جمله مهمترين عواملي که در اين زمينه نقش اساسي دارند عبارتند از:

1 – امنیت و آرامش .

 آنچه در مرحله ی اول موجب آماده شدن زمينه ی رشد و شکوفايي مي شود وجود امنيت، آرامش و کاهش اضطراب‌ها است.

2 – همبستگی ملی

 دومين عنصر تشکيل دهنده ی فرهنگ و تمدن، تعاون و همکاري گروهي با هدف مشخص در واقع نوعي همبستگي است که ابن خلدون از آن به عصبيت تعبير مي نمايد و  مي توان آن را نوعي غرور و همبستگي ملي دانست.

3 – همکاری و تعاون

4 – اخلاق

 عامل بعدي در شکل گيري اين روند رو به رشد، اخلاق است که سبب جلوگيري  از سقوط مي شود. [14] 

5 – تسامح به معنی تحمل ، بردباری

اصل تسامح و تحمل افکار و انديشه هاي مختلف یکی از عوامل مهم در شکل گیری تمدن ها است.

تسامح و تساهل برگرفته از روح اسلام، بي‌تعصبي در حوزه علم و انديشه است.

منطق آزادانديشي‌ديني، فارغ از قيد و بندهاي سنتي و تعصبات نژادي و قومي، ضمن حفظ استقلال فکري، موجب ارتباط و اتحاد بين افراد و جوامع اسلامي نيز بوده‌است.

اسلام آزادى و آسایش با اهل کتاب  را تا حد ممكن تضمین مى‌کرد

6-  حفظ وحدت و یک پارچگی

حفظ وحدت و يکپارچگي و عدم انفکاک که موجب اعتلاي بيشتر  مي گردد.

7 – دین

 عامل دين در ايجاد فرهنگ و تمدن نقش بسيار مهمي دارد. [15] مقام معظم رهبري(حفظه الله تعالی) در رابطه با فرهنگ و دین فرموده‌اند: منظور ما از فرهنگ، عقايد و اخلاق است. برخلاف ما كه وقتي در محاوراتمان واژه فرهنگ را مي گوييم، بيشتر آداب و رسوم و زبان فارسي و اين حرف‌ها به ذهنمان مي‌آيد و وقتي ده درصد بودجه كشور را براي فرهنگ مي گذارند متاسفانه صرف همين‌ها مي‌شود. بنابراين فرهنگ باورها و ارزش‌هاست و مسائل ديگر جنبه فرعي و ثانوي دارد. شكل خانه‌سازي يا برخي آداب و رسوم، ماهيت فرهنگ را عوض نمي كند. فرهنگ جامعه هنگامي تعيير مي كند كه باورهايش درباره هستي و انسان و ارزش‌هاي حاكم بر زندگي تغيير كند. اصول دين و فروع دين هم بيشتر به باورها و ارزش‌ها مربوط است. باورها را بيشتر در اصول و ارزش‌ها را بيشتر در فروع دين مطرح مي كنيم. پس حقيقتاً جايي كه اسلام در زندگي اجتماعي مردم اثر مي گذارد، در بعد فرهنگي است و به وسيله فرهنگ، با تمدن ارتباط پيدا مي كند. به همين خاطر مسائل فرهنگي و تمدن با هم آميخته است، حتي يك پديده از جهتي مربوط به تمدن و از جهتي مربوط به فرهنگ است. اگر شكل ظاهري و جهات محسوس آن را حساب كنيم، بعد تمدني است و اگر جهات معنايي آن را در نظر بگيريم، آن بار معنايي كه در بردارد و حكايت از باور يا ارزش خاصي مي كند، آن با فرهنگ جامعه ارتباط دارد. [16]  

8- رفاه نسبی و کم شدن فشار اقتصادی و اجتماعی.   

 دو عامل رفاه نسبي و فشار اقتصادي و اجتماعي نيز در اين روند از جايگاه برجسته‌اي برخوردارند. [17]

 

10-3-1.عوامل و علل زوال و انحطاط تمدن ها

ویل دورانت: به جای ستایش مبادی معنوی به ستایش علم می پردازد

مراحل سه گانه تمدن از نظر ابن خلدون موارد ذیل الذکر می باشد.

1-   مرحله پیکار و مبارزه اولیه2-  مرحله پیدایش خودکامگی و استبداد 3- مرحله تجمل و فساد جنگ بین ارزش و دانش[18]

از نظر مالک بن نبی مراحل سه گانه تمدن موارد ذیل الذکر می باشد

1-   روح 2- عقل3- غریزه

اعتلای هرکدام از مفاهیم اخلاق، فرهنگ، تمدن و قانون در هر جامعه به منزله ارتقای دیگری است و انحطاط هر یک خواسته یا ناخواسته نشان از سقوط دیگری است[19]

11-3-1 تعریف تمدن اسلامی و محدوده تاریخی و جغرافیایی آن

تعریف تمدن اسلامي

این تمدن، تمدن يک ملت يا نژاد خاص نيست بلکه مقصود، تمدن ملتهاي اسلامي است که عرب‌ها، ايرانيان، ترک‌ها و ديگران را شامل مي شود، که به وسيله ی دين رسمي يعني اسلام و زبان علمي و ادبي يعني عربي با يکديگر متحد شدند.  اين تمدن با هنر ايراني و رومي و ساير جوامع ترکيب گرديد و تمدني به نام تمدن اسلامي به وجود آورد. و به درجه‌اي از عظمت و کمال و پهناوري رسید که آگاهي از همه جنبه‌هاي آن و احاطه بر همه ی انحاي آن کاري بس دشوار است. با پيدايش اسلام و انتشار سريع و گسترده ی آن در ميان اقوام و ملل و جلب و جذب فرهنگ‌هاي گوناگون بشري بناي مستحکم و عظيمي از فرهنگ و تمدن انسان پايه‌گذاري شد که در ايجاد آن ملل و نژادهاي مختلفي  از تمام اقشار جامعه اعم از فقیر و غنی ، پیر و جوان سهيم بودند. اين ملل با ارزش‌ها و ملاک‌هاي نوين اسلامي موفق به ايجاد تمدني شدند که بدان تمدن اسلامي گفته مي‌شود.

 

2. تمدن اسلامی و علل و عوامل آن

تمدن اسلامي را  از لحاظ تاريخي مي‌توان به دو دوره ی زیر تقسيم نمود:

 دوره ی اول:  از آغاز دعوت اسلامي  و پيدايش اسلام  در  (اوایل) قرن هفتم ميلادي(تولد پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله در سال 570 میلادی و به رسالت رسیدن آن حضرت در سال 610 میلادی و عصر تشکیل حکومت اسلامی در یثرب و پایه گذاری مدنیت اسلامی ) آغاز شد و تا سقوط بغداد به‌دست هلاکو ادامه يافت. گسترش اسلام در جزیره العرب و در جهان متمدن آن روزگار شامل بین النهرین ، ایران ، روم ، مصر ، حبشه ، هند، ماوراء النهر ، چین ، شمال افریقا و جنوب اروپا بود.

 دوره ی دوم : که با پذيرش اسلام توسط مغولان و ايجاد حکومت‌هايي مانند صفوي و عثماني تا اواسط قرن 18 ميلادي به طول انجاميد.

مطالعه در اطلس تاريخ اسلامي و چگونگي انتشار اسلام در جهان نشان مي دهد که: اسلام در طول چند قرن بر بيشتر سرزمين‌هاي آباد آن روز جهان مسلط شد و قسمت اعظم آسيا، آفريقا و قسمتي از اروپا را تحت سلطه و اقتدار خود درآورد. [20]

اين مناطق با فرهنگ و دين مشترکي به هم وصل شده بود‌ند و ساکنان آن خود را عضو تمدن واحد و وسيعي مي‌دانستند که مرکز روحاني و مذهبي آن مکه و  مدینه  و مرکز فرهنگي و سياسي‌اش بغداد بود. [21] اين تمدن بيش از همه ی تمدن‌ها به علم و دانش اهميت داده و کهن ترين دانشگاه‌هاي جهان را پديد آورده است و با تلفيق علوم گوناگون و افزودن برآنها ميراث عظيم و تکامل يافته‌اي را تحويل بشريت داد. با اين اوصاف مي‌توان گفت منظور از تمدن اسلامي مجموعه ی افکار، عقايد، علوم، هنرها و صنايع است که با الهام از آموزه هاي ديني توسط مسلمين پديد آمده است.

زمینه‌های شکل‌گیری تمدن اسلامی

برخاسته از متن آموزه‌های قرآنی و سیره نبوی و اولیای الهی است.

یک‌سوی آن در تاریخ و هویت تمدن بشری است.

سوی دیگرش در حیات پُرمایه دینی و معنوی که انبیای الهی تقدیم داشته‌اند.

تمدن اسلامی بر اساس نگرش توحیدی، تمدنی است ایدئولوژیک با مجموعه‌ای از ساخته‌ها و اندوخته‌های معنوی و مادی جامعه اسلامی که انسان را به‌سوی کمال معنوی و مادی سوق می‌دهد

با تولد اولین حکومت اسلامی در مدینه شکل گرفت.

تمدنی که چندین قرن، مشعل‌دار تمدن بشری بود.

غلبه عدالت‌خواهی و پرهیزکاری بر ستم‌گری و تبهکاری بود.

اسلام با تعلیماتی مبتنی بر جست‌و‌جوی علم و ترک تعصبات قومی و مذهبی و اعلام امکان همزیستی با اهل‌کتاب، زمینه رشد یک تمدن عظیم و وسیع را فراهم ساخت

 

1-2- ویژگی های تمدن اسلامی:

 1 - اصالت و غناي فرهنگ اسلام. مهم‌ترين و اولين ويژگي تمدن اسلامي اصالت و غناي فرهنگ اسلام است. در اين تمدن قرآن کريم مرکز ادبيات مدون عرب و نقطه اساسي علم و علم‌آموزي شد. در مرتبه پس از قرآن، سخنان و تعاليم پيامبر صلی الله علیه و آله که از آن به سنت تعبير مي‌شود و در مرحله بعد تعاليم ائمه و بزرگان دين قرار دارد. با استفاده از اين ويژگي بود که مسلمانان توانستند در همان قرن نخست هجري و پيش از انتقال علوم ديگران، خود صاحب فرهنگي اصيل، وسيع و عميق گردند.

2-  عقل‌محوري و ارزش نهادن به معنويت . تمدن اسلامي در حقيقت همان تمدن عقل مي‌باشد نه هوا و هوس، زيرا محور اساسي اين تمدن تعالي انسان است که قوام او عقل او مي‌باشد. آيات فراواني در قرآن مجيد انسان را به تفکر ،تعقل ،تدبر و انديشه دعوت مي‌نمايد. اين آيات ، انسان را ترغيب مي‌كند که در آيات الهي بينديشد تا به شناخت واقعي و درست دست يابد.

3-  زبان واحد علمي و ديني آن .  ميليون‌ها مسلمان همه به يک زبان عبادت مي کنند و زبان علمي آنها عربي است که خود عامل مهمي در پيشرفت تمدن اسلامي به شمار مي رود.

4 -  عدم تمرکز علمي. با وجود اينکه برخي دانشگاه‌ها و حوزه‌هاي علمي در شهرهاي بزرگ قرار داشت ولي در کنار آن در بسياري از شهرهاي کوچک و حتي روستاها، مخصوصاً در ايران، مدارس علوم اسلامي تاسيس شد که در آن رشته‌هاي گوناگون علوم تدريس مي‌شد و چه بسا که به يمن حضور يک يا چند تن از بزرگان ، اساتيد و شخصيت‌هاي برجسته ی علمي، يک شهر دورافتاده يا يک روستا، کانون جاذبه علمي نيرومندي مي‌شد که جويندگان علم و محققان و دانشمندان رده‌هاي عالي را به سوي خود جذب مي‌کرد و حوزه‌هاي معروف و بزرگي چون بلخ، بخارا، نيشابور، مشهد، ري، قم و نجف بدان محتاج بودند. در کنار اين ويژگي‌ها، ويژگي‌هاي ديگري نيز مانند مساوات و برابري انسان‌ها و ارزش نهادن به انسان، شناخت ديگران و ديگرپذيري، سازگاري و دگرگوني را نيز مي‌توان نام برد. بايد يادآوري نمود که اين تمدن، تمدن قوم و ملت خاصي نيست و اين امر نيز در جاي خود ويژگي مهمي به شمار مي‌رود.

 5 -  توجه به علم و دانش و توجه ويژه به دانشمندان .  اسلام از همان ابتدا به حمايت از علم و دانش برخاست و تحصيل علم را براي هر فرد لازم شمرد و علما را به آموزش شاگردان و توسعه و گسترش فرهنگ و دانش تشويق و ترغيب کرد. که به طور مختصر اشاره ای میگردد.

 جایگاه و  فضیلت علم و دانش در اسلام‏

کلمه ی علم بدون مشتقات آن هشتاد بار در قرآن آمده است . اولی الالباب ، حکمت، برهان، فکر و فقه نیز درقرآن زیاد آمده است.قرار گرفتن علم و ایمان در کنار هم[22]  . تشویق به تاریخ نگاری و عبرت[23] و  باهم بودن علم و اخلاق را می توان نمونه هایی از علل شکل گیری تمدن عظیم علمی اسلامی بر شمرد که به طور مختصر به ارزش علم و یادگیری و تعلم، پرداخته می شود.

اهميت علم و برتري آ ن

فضيلت و شرافت علم بر كسي پوشيده و مخفي نيست چرا كه  در آموزه هاي ديني ما  دستور اكيد به ياد گيري و سرعت در طلب علم «سارعوا في طلب العلم »[24] وارد شده و از بين تمامي خصلتها و صفات تنها ياد گيري و اموري مانند: معرفت، تفكر، تذكر ، تامل و تدبر مختص به انسانها است و به خاطر همين علم و معرفت خداوند متعال آدم[25] علي نبينا و عليه السلام را بر ملائكه ها برتري داده و دستور به سجده و احترام خاص مي‌كند.  بنابر اين دانش و شناخت در پيشرفتهاي مادي و معنوي بهترين قرين،  كمك كننده و دوست هر انساني بوده و آن را  به سعادت و زندگي ابدي رهنمون مي باشد چون كه علم همراه با عمل و تزكيه ، حيات آور است .

امام علي عليه السلام مي فرمايند :

«العالم حي و ان كان ميتا»[26] دانشمند زنده هست اگرچه (در ظاهر) مرده باشد .

و نيز علم و دانش برای انسان کمال و رتبه است هرچه علم آدمی بیشتر باشد به همان اندازه کاملتر می شود.  در این راستا است دین مقدس اسلام که برای تکمیل نفوس بشری و ضع شده است و اعتلای افراد را در همه ی ابعاد می طلبد لذا فرا گرفتن علم را بر همگان لازم و ضروری دانسته و در بعضی روایات واجب شمرده است[27]  و در روایات دیگر وجوب تحصیل علم را بدون تقیید به زمان و مکانی خاص مطرح می کند.[28]

آموزش مداوم

واژه ی فارغ التحصيلي نبايد جويندگان دانش را فريب دهد و از تلاش پيگير در بالا بردن سطح معلومات و كسب علوم بازداردچراكه علم به مثابه ی چشمه ی جوشان وهواي تازه اي است كه همواره ره آورد نوی دارد

مجاهدت در تاليف و تحقيق ‏‏‎‍, نگارش مقالات علمي در نشريات , ارتباط با مجامع علمي و برگذاري جلسات آموزشي و .... از مهمترين رسالت هاي  دانشجويان فارغ التحصيل در آن مقاطع تحصيلي است كه در اين صورت از تراوشات ذهني به صورت بهينه مي شود استفاده كرد .

بايد همواره  و پيوسته بر طلب علم , مدارست و ممارست كرد و در مسير يادگيري نبايد ملول و خسته شد چرا كه ترك كردن علم و خود را فارغ التحصيل نمودن سبب فوت و از بين رفتن آنچه را كه انسان ياد گرفته,  گرديده  و موجب نسيان و فراموشي دانش مي گردد .

حضرت  امام علي عليه السلام مي فرمايند: يا كميل ؛ « تعلم  تعلم »[29]  دنبال يادگيري باش تا ياد گيري.  

از نصايح لقمان بر فرزندش :

«يا بني اجعل في ايامك و لياليك و ساعاتك نصيبا لك في طلب العلم فانك لن تجد له تضييعا مثل تركه »[30]

فرزندم ؛ در روزها و شبها و ساعات خود نصيب و بهره اي در طلب علم قرار بده چرا كه در تضييع و از بين رفتن علم، مانند ترك علم چيزي وجود ندارد .  

تحصيل علم محدود به زمان و مكان خاصي نيست :

حضرت پيامبر صلي الله عليه و آله مي‌فرمايند:« اطلبوا العلم من المحد الي الحد » [31] زگهواره تا گور دانش بجوي.

« اطلبوا العلم و لو بالصين » [32] دانش بجوي هر چند در چين باشد .

حضرت امام صادق  عليه السلام مي فرمايند: « طلب  العلم فريضه في كل حال »[33]

2-2- نهضت شکوفایی علمی در تمدن اسلامی

ارج نهادن قرآن به علم و کتابت و سفارشات موکد پیامبر اسلام صلي الله عليه و آله و بزرگان دین در امر آموختن علوم و دانش‌ها، که به طور اختصار اشاره گردید. مسلمین صدر اسلام را به گونه‌ای شگفت‌آور به فراگیری علم، کتابت و تدوین علوم هدایت نمود. در این راه قرآن کریم و سیره پیامبر صلي الله عليه و آله دو منبع اصلی و پراهمیت برای بالا بردن سطح دانش و فرهنگ مسلمین بودند. افکار مسلمانان با آموزشهای گرانبهای این دو منبع بزرگ که مشتمل بر عقائد، حقوق، ادبیات و هنر، ضرب‌المثل‌ها، داستان‌های آموزنده و تاریخ بود در سطح بالایی قرار گرفت.

مسلمانان از همان ابتدا با الهام از این دو منبع شروع به تدوین و تالیف علوم انسانی نموده گام‌های بزرگی در این راه برداشتند. نتیجه ی این امر تقویت مبانی دینی و هدایت فکری و نیز تکامل علمی بود. پیروان اسلام طی معرفت خالق و آشنایی با فلسفه ی عالی خلقت که به منزله ی زیربنای کلیه ی تعالیم دین و سنگ بنای ترقی و تعالی است، با منشا و ریشه ی علوم نیز آشنا شدند. این مرحله، آغاز نهضت علمی در اسلام بود که تدریجا توسعه پیدا کرد و مسلمانان را به کسب علوم و دانشهای سایر ملل واداشت. نهضت علمی در اسلام نهضتی اصیل بود که متعاقب نهضت عقیدتی و ایمانی و بر اثر آن به وجود آمد. مسلمانان ابتدا هدف اصلی قرآن از توجه و تفکر در هستی را مد نظر قرار داده با تقویت بنیه ی ایمانی به استفاده از سایر علوم پرداختند. این توجه به علوم دیگران در نیمه دوم قرن دوم هجری صورت گرفت.

 علاوه بر دو منبع ذکر شده، ترجمه نیز یکی از پایه‌های جهش فکری مسلمانان به شمار می‌رود. آنان پیوسته آثاری از زبان‌های مختلف به عربی برمی‌گرداندند. کار ترجمه و نقل علوم از زبان‌های مختلف به عربی در قرن دوم و سوم با قوت تمام در مراکز علمی دنبال شد و در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم ادامه یافت.

 

1-گذری بر تاریخ نگارش در فرهنگ و تمدن اسلامی‏ [34]

1. فرهنگ قالب در قوم عرب شفاهی بوده است.

2. بر اساس سنگ نوشته‌ای از حجاز خط رایج در آن ناحیه گونه‌ای از خط نَبَطی بوده است.

3. وجود پاره‌ای از لغات خاصِ کتابت در قرآن نشان می‌دهد که اعراب تصوّری از گونه‌های کتابت داشته‌اند نظیر کتاب، صُحف و ...قرآن بر روی پوست نوشته می شد و پس از دوران فتوح بر قرطاس نوشته شد.

مسلما نان روش کاغذ سازی را از چینی ها آموختند و این صنعت توسط خود مسلما نان  پس از فتح در ماوراء النهر تکمیل شد. 

صنعت کاغذ سازی در پایان سده ی دوم هجری به کوشش فضل بن یحی برمکی در بغداد راه اندازی شد این صنعت از طریق مصر و اندلس به اروپا رسید در ایتالیا در سده ی سیزدهم میلادی کاغذ سازی شروع شد.

2 - انتقال علوم و جذب دانشمندان به جهان اسلام40

علوم عقلی از یونان به اسلام راه یافت مانند ریاضی ، نجوم ، پزشکی و علوم طبیعی مسلمانان از نوشته های بقراط ، جالینوس ، افلاطون ، فیثاغورس و ارسطو بهره بردند اولین برخورد و آشنایی از طریق پزشکان بود

یکی دیگر از مراکز علمی که از طریق آن جا علوم گوناگون وارد قلمرو تمدن اسلام شد ایران بویژه شهر گندی شاپوربود که از زمان حکومت انوشیروان ، مدرسه و بیمارستان در این شهر ساخته شده بود.  

3 - نهضت ترجمه

پس از فتح ایران بدست مسلمانان ترجمه از فارسی به عربی انجام گرفت .

نهضت ترجمه از زمان منصور دومین خلیفه عباسی به دو روش تحت اللفظی و معنایی صورت گرفت  ترجمه کلیله و دمنه بدست عبدالله مقفع ایرانی انجام گرفت.

حنین ابن اسحاق مشهور به شیخ المترجمین بود.

نهضت ترجمه باعث ترجمه آثار متعددی از زبان‌یونانی، سریانی، پهلوی، سانسکریت و زبان‌های‌دیگر به‌عربی شد.

ترجمه در عهد بنی‌امیه برحسب ضرورت مربوط به‌اسناد اداری، دیوانی، سیاسی، بازرگانی و نظامی بود.

این‌نهضت‌علمی بیش از دو‌سده تداوم‌یافت.

این نهضت تنها در عصر هارون و مأمون عباسی بود که در آن جهشی عظیم برای انتقال علوم از دیگر ممالک به‌جهان اسلام صورت گرفت.

دوره‌‌نخست: این‌دوره از خلافت منصور(136ق) آغاز می‌شود و باوفات هارون‌الرشید(193ق) به‌پایان می‌رسد.

دوره دوم: این دوره (198-300ق) که با خلافت مأمون آغاز و به خلافت مقتدر ختم می‌شود.( عصر طلایی)

دوره سوم: این دوره که از سال 300 هجری آغاز می‌شود و تا نیمه اول قرن چهارم هجری ادامه می‌یابد.

دوره‌‌نخست: منصور(158-136) با بنای شهر بغداد و انتقال مرکز بدان‌جا، دولتی قدرتمند و کارآمد تشکیل داد.

این‌دوره بیش از پانصد مترجم به‌کار ترجمه اشتغال داشتند که هر یک کتاب‌هایی را به‌عربی ترجمه کردند.

حنین‌بن‌اسحاق، مشهور به‌شیخ‌المترجمین، پزشکی مسلط به‌زبان‌های یونانی، سریانی، پهلوی و عربی، نخستین کسی بود که  به‌کار ‌ترجمه نظم بخشید.

علاقه منصور به‌نجوم و طالع‌بینی موجب شده سرآمدان نجوم از ایران و هند را به‌دربار فراخواند.

در رأس این جماعت، ابوسهل‌بن‌نوبخت منجم‌ایرانی قرار داشت و دارای زیج‌ها و جداول فلکی مشهوری بود. منصور در ساختن شهر بغداد و انتخاب محل آن بارها از دیدگاه‌های او استفاده نمود.

یکی از ستاره‌شناسان هندی که کتابی به‌نام «سند هند» با خود داشت به دربار منصور آمد و ابراهیم فزاری مأمور ترجمه آن شد با‌عنوان«سندهندکبیر» شد که بعدها درعصر مأمون، محمدبن‌موسی‌‌خوارزمی آن‌را خلاصه کرد.

منصور با اعزام هیئت‌هایی به‌دربار قیصر روم، از او خواست کتاب‌ها و متون قدیمی یونانی را برای وی بفرستد. رومیان نیز کتاب اقلیدس و شاید کتاب مجسطی بطلمیوس را بدان سامان فرستادند. نخستین آثاری که از زبان پهلوی به‌عربی برگردان شد، می‌توان کتاب کلیله‌ودمنه را نام برد. وابن‌مُقَفَّع آن‌رابه‌عربی ترجمه نمود.

4- مراکز علمی در تمدن اسلامی

از جمله مراکز علمی، بیت الحکمه ها، رصد خانه ها، دارالعلم ها، مساجد ،می باشد که  بیمارستان ها ضمن درمان بیماران مراکز تحقیق و مطالعه پزشکان نیز بودند .

5-  شکوفایی علوم در تمدن اسلامی‏ و طبقه بندی ‏آنها

* علوم نظری

الف) علم الهی (علم اعلی)که به برسی علوم مجرد از ماده(متافیزیک) می پردازد.

ب) علم حساب و ریاضی (علم اوسط) بحث آن ذهنی و مجرد از ماده است.

ج) علم طبیعی (علم ادنی )به امور متعلق به ماده ، چه در صورت و چه در خارج از آن ، می پردازد.

*علوم عملی

الف)علم اخلاق: علمی به زندگی شخصی می شود.

ب) علم تدبیرمنزل

ج) علم  سیاست: علمی که مربوط به مسائل جامعه می شود.

*انواع علوم

 الف ) علوم اسلامی:

 به طور خالص از تفکر مسلمانا ن برخاسته است .

ب) علوم غیر اسلامی‏:

 از تمدن های دیگر به اسلام رسیده و مسلمانان آن ها را بسط داده اند.

ج ) علوم عقلی: همان حکمت ، کلام و فلسفه است.

 د ) علوم نقلی : امور شرعی و داشته های معرفتی مربوط به دانش های مختلف مانند: نجوم و پزشکی.

سیر تحول نهضت علمی عصر عباسیان را به‌سه دوره بخش‌بندی کرده‌اند.

 

علوم نظری

1-ریاضی

دستاورد ریاضی دانان اسلامی مانند: ابداع کسرهای اعشاری، بوجود آوردن مفاهیم جدید در تئوری، بوجود آوردن علم جبر، ابداع روش های گوناگون برای یافتن پاسخ های عددی معادلات درجه دو و سه . کتاب محمد بن موسی خوارزمی به نام الجمع و التفریق بالحساب الهند، کهن ترین کتابی است که در باره ی علم حساب درعالم اسلام نوشته شده و اولین کتاب حساب است که به لاتین ترجمه شده است.

هم اکنون در ریاضیات و رایانه، مغرب زمین ، اسم خوارزمی را به شکل تحریف شده ی آن ، (الگوریتم ) مطرح می کنند.

چرا کتاب محمد بن موسی خوارزمی «الجبر و المقابله » نامیده شده است؟

چون «جبر» به کار بردن یک جمله ی منفی در یک طرف معادله برای حل آن و «مقابله» استفاده کردن از جملات مثبت درحل معادلات به حساب می آید. جبر در غرب Algebra ، صورت لاتین شده ی نام عربی آن ، نامیده می شود.

برای نخستین بار در عالم اسلام ابوالوفا بوزجانی در کتاب «فی ما یحتاج الیه الکتاب والعمال من علم الحساب » اعداد منفی با نام «دِین »ابداع کرد.

بعد از وی کشفیات خواجه نصیر طوسی درکتاب «شکل القطاع» در علم  مثلثات و تبیین شکل های هندسی و علم کره ها مطرح است تاریخ ریاضیات اسلامی ، از سده دوم هجری تاکنون ریاضی دانان بسیاری به تاریخ علم هدیه داده است.

2 – نجوم

علوم دانشمندان اسلامی از ترجمه ی آثار نجومی بطلمیوس آغاز شد و ایراداتی بر نوشته های بطلمیوس گرفته شد و به طرح نظریه های نجومی خلاف نظر بطلمیوس انجامید .

این نظریه های دانشمندان اسلامی به نظریه های«پیش کوپرنیکی »مشهور شد .

مهمترین دانسته های نجوم اسلامی از طریق مطالعه ی کتاب بطلمیوس ، مجسطی بوجود آمد .

 مطالعه مجسطی در عالم اسلام باعث بوجود آمدن مکتبی شد که عمده ی کار آن رصد ستارگان و تهیه جدول های نجومی ، که به آن ها زیج گفته می شد ، بود

براساس تئوری زمین مرکزی بطلمیوس ، زمین درمرکز جهان  قرارداشت و خورشید و ماه و چهار سیاره دیگر در دایره هایی دور زمین می چرخید ند اما دو سیاره ی نزدیک به زمین در این تئوری ، یعنی عطارد و زهره ، در درجاتی معین از خورشید دور می شدند.

خواجه نصیر طوسی ایرادی مهم بر این نظریه وارد کرد و آن ، موضوع ترتیب چرخش ستارگان به دور زمین برخلاف نظر بطلمیوس است .

کپلر وکوپرنیک، پایه گذاران مدل خورشید مرکزی در ارائه ی آرای خود تحت تاثیردانشمندان اسلامی و از همه مهمتر خواجه نصیربوده اند از دانشمندان نجوم می توان خوارزمی، مولف «زیج السند». بنوصباح مولف «رساله فی عمل الساعات المبسوطه بالهندسه فی ای اقلیم اردت» می باشد.

الغ بیگ ، دانشمند و سیاست مدار مشهور و مولف «زیج الغ بیگ»است.

و فاضل بیرجندی مولف «ابصار و اجرام»است.

  3-  فیزیک و مکانیک

دانش مکانیک را مسلمانان «علم الحیل» گویند .

نخستین مهندسان عالم اسلام سه برادر به نام های احمد ، محمد و حسن فرزندان موسی شاکر معروف به بنو موسی بودند که کتاب الحیل بنو موسی را نوشتند.

حدود 100 وسیله ذکر کرده اند و مهمترین آن وسایل : انواع فواره های خود کار ، ساعت های آبی ، انواع بالا برها ی آب و چرخ های آب و... آنان 500 سال قبل از اروپا میل لنگ را در حوزه ی دانش های فنی به کار برده اند.

جزری نامدارترین مکانیک مسلمان است کتاب او «کتاب فی معرفه الحیل الهندسیه»است کتاب بهترین کتاب درباره ابزارهای مکانیکی و هیدرولیکی در سده های میانه است و کتاب نیز جامع علم و عمل است یعنی هم کتاب نظری و هم عملی است.

از چهـره های بـی بدیل مسـلمان در فیــزیک و مکانیک حسن ابن هيثم ( 430-354ق) است.

وى بيش از پنجاه كتاب و رساله در رياضيات، فيـزيك و مكـانيك و طـب نوشـته و تنها كــتاب المنــاظر(آرای نور شناسی) وى که به زبان لاتين ترجمه شد، به خوبى شخصیت علمى او را مشخص مى سازد.

4- طب

علم ابدان در ردیف علم ادیان قرار دارد.

الحاوی نوشته ی رازی، قانون ، نوشته ی ابن سینا. ابن نفیس در دو اثر ش شرح تشریح قانون ، و شرح قانون، کشف خود موسوم به گردش ریوی را شرح داده است در سده ی بیستم دانش جدید این را یافت.

موفقیت های زیادی در چشم پزشکی نیز حاصل شد.

پیشینه طب اسلامی

در دنياي امروز كه دنياي علم و دانش لقب گرفته است، ارزش و اهميت دستاوردهاي علمي بر كسي پوشيده نيست؛ ولي زماني كه دانش، آميخته با اوهام و خرافات بود، دين اسلام با ظهور خويش نه تنها به ستيز علم نرفت ، بلكه به زدودن خرافات همت گماشت و توانست با توسعه و ترويج علم، چراغ هاي پرفروغ دانش را برافروزد.

اسلام دين علم و دانش است و هيچ گاه علم را از دين جدا ندانسته بلكه همواره دين را عامل پيشرفت علم بر شمرده است و به همين جهت، كسب علم و دانش را به مسلمانان سفارش كند كه آيات متعدد قرآن كريم و احاديث فراواني گوياي اين موضوع است. در ميان تمام اديان آسماني و تمدن هاي بشري، دين اسلام به كسب علم توجه بسياري نموده و هنگامي كه به عنوان ديني كامل طلوع كرد، مسلمانان در پرتو تعاليم ديني، با شور و شوق به فراگيري دانش پرداختند. مدت اندكي نگذشت كه مسلمانان پايه هاي علوم مختلفي را در خود پروراندند و تقريباً بر تمامي علوم زمان خود تسلط يافتند ودر پرتو رهنمودهاي دين اسلام ، دانشمندان بزرگ و شايسته اي پرورش يافتند و به تاريخ علمي جهان معرفي شدند ‌به گونه اي كه تمدن اسلامي در طول 7 قرن (2 تا 9 هـ .ق برابر با 8 تا15 م) پيشرو تمام تمدن ها در زمينه ي علم بوده است.

كشورهاي اسلامي در اين دوران ،‌مهد علم و دانش به شمار مي آمدند و دانش هاي مختلف از ممالك اسلامي به تمام دنيا پرتوافكن مي گرديد. اين موضوع را بسياري از دانشمندان اروپايي نيز اعتراف كرده اند. جرج سارتون در كتاب مقدمه اي بر تاريخ علم مي گويد:

از حدود 750 ميلادي تا 1100 ميلادي، عصر بدون انقطاع دانش مسلمين مانند جابر ،‌ خوارزمي، رازي، مسعودي، بيروني ، ابن سينا، ابن هيثم و عمرخيام بوده است كه همگي به اسلام تعلق داشته اند.مارسل بواراز در كتاب اسلام و جهان امروز اعتراف مي كند:

تحقيقات تاريخي جديد، ‌نشان داده است كه بسياري از كشفيات دانشمندان اروپايي، ناشي از دانش مسلمين بوده است.

دانش پزشكي نيز به عنوان ستاره اي درخشان برتارك تمدن علمي مسلمانان مي درخشيده است؛ درحالي كه اروپايي ها به اعتراف خودشان در دوران سياه به سر مي بردند. مسلمانان از اوايل قرن دوم ، به دنبال ترجمه ي كتاب هاي پزشكي ساير تمدن ها بودند اما اين موضوع به صورت روندي منسجم در نيامده بود تا اينكه با تشكيل بيت الحكمه كتاب هاي پزشكي يوناني، رومي و هندي را به زبان عربي ترجمه كردند و نظام پزشكي خاص خود را پايه ريزي نمودند. با نگاهي گذرا، مي توان ظهور اسلام درعرصه ي پزشكي را به چند مرحله تقسيم نمود:

مرحله اول: دوران بعثت و صدر اسلام

اين مرحله از ابتداي ظهور اسلام آغاز و تا سال 133 هـ .ق (750 م) ادامه مي يابد و دوران نبوت، خلفاي راشدين و عصر اموي رادر بر مي گيرد.

در اين دوران «حارث بن كلده» پزشك معاصر رسول اكرم(ص) طرف توجه فراوان بود. حضرت واولياي دين بارها به مردمي كه براي شفاي بيماري خود ملتمس دعا بودند توصيه مي كردند كه علاوه بر دعا، حتماً به پزشك مراجعه كنند. تأكيد مكرر قرآن و عترت بر تعقل ، تفكر ، تدبر و آموختن علم از گهواره تا گور، موجب رغبت مسلمانان به علوم معنوي و مادي از جمله پزشكي گرديد و نهضت عظيم تأليف و ترجمه كتب ديني و علمي را پديد آورد.

مرحله دوم :‌ دوران ترجمه

اين برهه، هم زمان با دوران عباسي مي باشد كه از سال هجري قمري (750 ميلادي) تا سال 287 هـ.ق(900 م) را فرا مي گيرد و به دو بخش تقسيم مي گردد:

الف: عصر ترجمه

وجود دو حوزه بزرگ و معتبر پزشكي آن روزگار در جندي شاپور و اسكندريه كه در مركزميهن اسلامي (دارالاسلام) قرار داشت، دسترسي به نتيجه مطلوب را بسيار آسان ساخت. از اين رو، ترجمه كتب پزشكي و تأليف مستقل آثار تخصصي در اين زمينه در ميان مسلمانان بسيار زودتر از ساير علوم صورت گرفت. پزشكان و مترجمان قرون اول و دوم، اغلب غير عرب و مسيحي بودند، ولي رفته رفته جاي خويش را به مسلمانان دادند. اولين ترجمه شناخته شده و تفسير كتاب «اهرن بن اعين» است كه در عهد امويان يكي از اهالي بصره به نام ماسر جويه از سرياني به عربي برگردانيده و مورد توجه فراوان قرار گرفت.مشهورترين مترجم اين دوران«حنين بن اسحاق» است كه با مساعدت سرش«اسحاق بن حنين» ترجمه متون معتبر يوناني وسرياني را عهده دار شد. او علاوه بر ترجمه به كار طبابت نيز اشتغال داشت و يكي از پزشكان بزرگ عصر خود بود.

ب: عصر تأليف:

پس از ترجمه ي آثار پزشكي ،افرادي به صورت پراكنده به تأليف

كتاب هاي پزشكي پرداختند كه آغاز اراية ديدگاه هاي دانشمندان مسلمان را نويد مي داد. آغاز عصر تأليف ، با نام ابوالحسن علي بن سهل بن طبري 1گره خورده است. كتاب «فردوس الحكمه» وي، شروع حركتي نوين در پزشكي تمدن اسلامي مي باشد.

مرحله سوم: دوران طلايي

اين دوران،‌عصر طلايي پزشكان مسلمان است كه سال 287 تا 700 هـ .ق . (1399 ـ 900 م) را در بر مي گيرد.

پيشگامان فراواني در اين دوره ، بر تارك دانش پزشكي بشر درخشيده اند. كه كارنامه ي درخشان اين دوران،‌هيچ گاه در تاريخ بشري فراموش نخواهد شد.

در حالي كه اروپايان در دوران سياه به سر مي بردند،مسلمانان در بقيه ي نقاط متمدن جهان به پيش مي رفتند.مسلمانان در بغداد، دمشق ،‌قاهره و ديگر پايتخت هاي مسلمانان مدارس پزشكي و بيمارستان برپامي كردند. و مشعل فروزاني از دانش پزشكي برافروختند.بيش از 60 بيمارستان در بغداد و 33 بيمارستان در قاهره ساخته شد.برخي از اين بيمارستان ها مانند المنصور در قاهره داراي بخش هاي جداگانه و تخصصي بودند. 1 ـ دبير«مازيارين قارن ، تا سال 224هـ .ق بود، سپس به خدمت معتصم، واثق و متوكل عباسي درآمد.

2ـ در اين زمينه ، كتاب هاي فراواني نوشته شده كه مي توان به كتاب دوران تأليف و تصنيف كتب طبي در تمدن اسلامي و ايران توسط پزشكان ، محمود نجم ابادي ، چاپ دانشگاه تهران، 1357 مراجعه نمود.

در اين دوران شهرت طبي علي بن طبري نه تنها بابت تأليف عظيم او بود بلكه به سبب پروردن شاگرد نابغه اي بود كه بعدها شهرت جهاني يافت، شاگرد طبري «محمدبن زكرياي رازي» نام داشت و او را به غلط«جالينوس العرب»لقب دادند، وي بزرگ ترين پزشك باليني و تجربي عالم اسلامي و ايران است و آثار او و ابن سينا، بيشترين تأثير را در تاريخ پزشكي شرق و غرب جهان بجا گذاشت. تا آنجا كه مي دانيم ، علم پزشكي در ميان مسلمين وقتي كه به قرن سوم و چهارم و محمد بن زكرياي رازي رسيد ،‌ در اوج شكوفايي خويش قرار گرفت.

محمد بن زكرياي رازي در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم ، تاليف كتب مهم طبي خود را آغاز نمود. تعداد اين تأليفات ،آن گونه كه ابوريحان بيروني ذكر نموده، بيش از پنجاه و شش كتاب بزرگ و كوچك است. از اين ميان مهم ترين آنها الحاوي است كه دائره المعارف مفصلي در پزشكي محسوب مي شود. او بنا به گفتة خود پانزده سال شب و روز را صرف اين كتاب كرد، به طوري كه اين امر موجب ضعف بينايي و سستي عضلاتش گرديد.

آنچه از متن عربي اين كتاب باقي است در حدود نصف كتاب است . اين كتاب را شاگردان رازي پس از او به دستور ابن العميد از روي يادداشت هاي استاد مرتب نمودند. اهميت اساسي اين كتاب ‌نخست به در برداشتن اطلاعاتي است كه تا عهد مؤلف وجود داشته و ديگر آنكه رازي بسياري از تجارب شخصي و يادداشت هاي باليني خود را به آن افزوده است.

از جمله بزرگان پزشكي پس از رازي «علي بن عباس مجوسي اهوازي» پزشك عضدالدوله است. كتاب مشهور او «كامل الصناعه في الطب» معروف به الطب الملكي است.

همچنين بايد از «ابوسهل عيسي بن يحيي المسيحي الجرجاني» پزشك معاصر ابن سينا ـ كه به قولي يكي از استادان او در پزشكي بود ـ نام برد. كتاب «الماء في الصناع الطبيه» اثر برجستة‌ او است.

ابوعلي سينا پزشك بزرگ پايان قرن چهارم و آغاز قرن پنجم است كه پزشكي ايران اسلامي را كمال بخشيد و به آن نظم منطقي و علمي داد، وي رساله ها ، جزوات و كتب متعدد پزشكي داردكه از آن ميان فقط رساله النبض، تشريح الاعضاء و رساله جوديه به فارسي نوشته شده است، كتاب قانون او نيز اعتبار عظيمي به پزشكي ايران بخشيد.

مرحله چهارم: دوران ركود

دوران افول دانش پزشكي مسلمانان مي باشد كه بعد از مدتي فترت و سستي بين مسلمانان ، طليعه پزشكي غرب از اوايل قرن شانزدهم ميلادي آغاز شد و نهضت احياي علم پزشكي ، علمي سازي پزشكي راه اندازي شد.

مرحله پنجم: مرحله وانهادگي

با ورود دانش پزشكي جديد با مباني اومانيستي، ‌دوران وانهادگي در سرزمينهاي اسلامي ايجاد گرديد و سيستم آموزشي دانش پزشكي با جدايي از فرهنگ بومي و آموزه هاي ديني ، افراد را پذيراي دانش پزشكي آميخته با فرهنگ غرب نمود به گونه اي كه دانش آموختگان اين سيستم هيچ نقشي براي داده هاي خويش قائل نبوده و تمامي پزشكي را در چند قرن اخير به خصوص قرن بيستم مي دانند و فاصله خود را با دانش پزشكي كشورهاي غربي است بسيار زياد و غير كه قابل جبران مي دانند. و اين عصر وانهادگي مسلمانان در پزشكي است اميد است كه مرحله ششم يعني شكوفايي مجدد طب براساس آموزه هاي ديني و تمدن اسلامي به همت شما عزيزان تحقق يابد.

5 - کیمیا

مقوله ی کیمیا گری برآیند علم و فن و جادو بود که تدریجا شکل اولیه ی شیمی را به خود گرفت  را اصطلاحا کیمیا «کله سر »  می گفتند با ظهور جابربن حیان ، کیمیا در نزد مسلمانان از صورت «صنعت زر خرافی » به صورت «دانش تجربی آزمایشگاهی » در آمد

 مهم ترین آثار کیمیایی نوشته جابربن حیّان، دانشمند بزرگ سده دوم هجری و شاگرد امام صادق(ع) است. شمار آثاری که از جابر دانسته شده چنان زیاد است که در انتساب برخی از آن ها به او شک شده است.

تقطیر مایعات خالص ، خون ، شیره  تا 700 بار نمونه ای از کارهای دانشمندان اسلامی است.

پس از وی محمد ابن زکریای رازی کیمیا را به صورت شیمی مطرح کرد پس از وی در سده ی چهارم هجری، ابن سینا و فارابی پس از ایشان خوارزمی در سده ی  هفتم در کتاب المکتب فی زراعه الذهب بیان داشته است

 . محمدبن زکریای رازی به سبب تجربه ها و آزمایش های دشوار او در کیمیا گری دید چشمانش کاهش یافت و از این رو دست از کار کیمیا کشید و به پزشکی روی آورد

رازی خود را شاگرد جابر می شمرد، بزرگ ترین اثر کیمیایی او کتاب «سرّالاسرار» نام دارد. کشف الکل و به کارگیری پنبه در پزشکی از اوست.

آخرین کیمیاگر دوره ی اسلامی عزالدین جلدکی است که کتابها یش «المصباح فی اسرار علم المفتاح» و «البدر المنیر فی اسرار الاکسیر» می باشد.

ابزار جدیدی در این دوره ساخته شد از جمله: اجاق های گرمادهی و ظروف مخصوص ساخت آلیاژها

همچنین روش های گوناگون کار با مواد شیمیایی مانند تصعید، تعریق و مانند آن از دستآوردهای دانشمندان اسلامی است.

  6- فلسفه

علم شناخت مبداء و معاد و آفرینش بر پایه ی استدلال عقلانی است .

الف ) فلسفه ی مشائی (راه رونده) که به ارسطو استناد داده می شود در فلسفه ی مشائی اساس بحث، استدلال و اعتبار عقل است.

ب) فلسفه ی اشراق مال مشرق زمین و ایرانیان بوده که شیخ شهاب الدین سهروردی احیاگر آن است. بنیاد آن ، برکشف و شهود یعنی کنار رفتن پرده از حقایق و دیدن آشکارای آن به درک و دریافت درونی است.

اولین فیلسوف مسلمان ، یعقوب بن اسحاق کندی است  وی نخستین کسی بود که بین دین و فلسفه آشتی ایجاد کرد.

پس از وی، رازی است که وی قائل به اصالت عقل بوده و به نیروی آن بی اندازه تکیه می کرد.

پس از وی ابونصر فارابی است که به حق معلم ثانی مشهور است . هدف فلسفه جستجوی حقیقت است .

بعد از وی خواجه نصیر طوسی است پس از وی میر داماد استر آبادی است. از  آثار وی القبسات است که در آن بحث نوینی را در مورد حدوث و قدم عالم عنوان کرده است و در سده ی یازدهم هجری بزرگترین فیلسوف، ملاصدرای شیرازی است. وی از آغاز تحصیلات خود تا زمان پختگی اندیشه ، سه مرحله ی شاگردی ، روزگار عبادت و عزلت و دوران تالیف و بیان افکار را دارد از تالیفات وی الاسفار الاربعه و المبدء و المعاد است .

7 – منطق :

دانش قواعدِ درست اندیشیدن و درست استدلال کردن و نتیجه گرفتن است .

8 - تاریخ و تاریخ نگاری 

ابتدای پیدایش دانش تاریخ و تاریخ نگاری نزد اعراب از ابتدای ظهور اسلام است.

از نخستین مورخان مسلمان ، می توان ابومخنف را نام برد .

ابن اسحاق به نگارش سیره ی نبوی پرداخت  واقدی در کتاب المغازی در باره جنگ های پیامبرصلی الله علیه و آله نوشته است .

ابن سعد در کتاب الطبقات ، شرح احوال پیامبر صلی الله علیه و آله و صحابه و تابعین را دارد در سده ی سوم بلاذری ، فتوح البلدان را نوشت . و بعد طبری تاریخ الامم و الرسل و الملوک را نوشت  در کهن ترین کتاب های تاریخ عمومی به زبان فارسی ، تاریخ بلعمی است.

پس آن زین الاخبار گردیزی است

مهم ترین دوره تاریخ نگاری در ایران و به زبان فارسی، دوره ی مغول از سده ی هفتم به بعد است از جمله تاریخ جهان گشای جوینی نوشته  ی عطاملک جوینی ، و طبقات ناصری نوشته ی ابن محمد جوزجانی ، جامع التواریخ نوشته ی همدانی است.

تاریخ برگزیده ، نوشته  ی حمد الله مستوفی در دوره ی تیموریان و ترکمانان ، مجمع التواریخ السلطانیه نوشته ی حافظ ابرو ، ظفر نامه نوشته ی شرف الدین علی یزدی است.

پس از ترکمانان با استقرار دولت صفوی ، تحول مهمی درتاریخ به زبان فارسی رخ داد و آن ، شکل جدیدی از تاریخ نگاری بر اساس تفکر شیعی بود.

صفوه الصافا نوشته ی ابن بزاز و تاریخ عالم آرای عباسی نوشته ی اسکندربیک در دوره ی افشاریه ، دره نادره و جهان گشای نادری تالیف مهدی خان استرآبادی است

دردوره ی زندیه ابوالحسن گلستانه صاحب مجمل التواریخ . میرزا صادق موسوی ، مولف گیتی گشا است

از آثار مهم دوره ی تاریخ نگاری در بخش اول دوره ی قاجار ، تاریخ محمدی و تاریخ ذوالقرنین نوشته ی میرزا فضل الله خاوری شیرازی در دوره ی دوم تاریخ نگاری قاجاریه بر اساس ترجمه از زبان های اروپایی ، از جمله تاریخ انحطاط و زوال امپراتوری روم نوشته ی ادواردگیبون به فارسی ترجمه شد. سرجان ملکم نیزکتاب تاریخ دیوان را به انگلیسی ترجمه کرد.

آثار تاریخی مورخان که از سبک متنوعی در تالیف کتب پیروی می کردند به چند دسته تقسیم می شود:

الف) تاریخ نگاری خبر : در موضوعاتی مانند : حدیث ، قصه ، مقتل و سیره ومغازی است

ب) وقایع نگاری:  تدوین رویدادها و حوادث بر اساس نظم تاریخی به شکلی پیوسته و یکپارچه است.

ج) ذیل نویسی و مختصر نویسی ، نوشتن ذیل و تکمله هایی برآثار تاریخی گذشتگان است.

د) تاریخ نگاری عمومی : ذکر و قایع ممالک اسلامی ، بدون دخالت عناصر قومی و جغرافیایی و مانند آن ، به روش تقویمی و سال شمار است.

ه) تاریخ بر اساس نسب شناسی.

و) تاریخ نگاری به سیاق طبقات : در کتب تاریخی «طبقات» مورخ شرح احوال بزرگان دینی و علمی و سیاسی هر دوره یا نسل را در یک طبقه ی مجزا از دیگر دوره ها یا طبقات به ترتیب زمانی تدوین می کند.

ز) سرگذشت نامه ها : در باره ی سرگذشت خلفا ، فرمان روایان و دانشمندان است.

ح) سده نامه ها ، سرگذشت رجال در یک سده ی مشخص به شیوه  عام و الفبایی است.

ط) تاریخ نگاری محلی: ذکر رویدادها ،حوادث تاریخی یک محله، سرزمین یا شهر بر اساس سال شماری است.

ی) تاریخ نگاری دودمانی ، تاریخ پادشاهان را تنظیم می کند.

9- جغرافیا :

مسلمانان در زمینه دانش‌جغرافیا به‌میراث تمدن‌های پیشین به‌ویژه یونان، ایران و هند تکیه کردند. آنان با مطالعه و ترجمه آثار آن‌ها توانستند این دانش‌ها را گسترش دهند.

مهم‌ترین منبع مسلمانان درباره جغرافیای هندی، از طریق کتاب سوریا سدهانته، که در زمان خلافت منصور عباسی از سنسکریت به‌عربی ترجمه شد، به‌دست آمد. معلومات جغرافیایی و نجومی یونانیان نیز با ترجمه آثار بطلمیوس و دیگر دانشمندان یونانی به‌مسلمانان انتقال یافت. کتاب جغرافیای بطلمیوس چندبار در دوره عباسی ترجمه شد.

آن‌چه امروزه در دست است. اقتباس محمدبن‌موسی خوارزمی از این کتاب است که با دانش مسلمانان نیز درآمیخته است.

مسلمانان، به‌ویژه جهانگردان و دریانوردان نقشی مهم در رخ‌داد گسترش این بخش از دانش‌جغرافیا ایفا کردند. این رویکرد از زمان خلافت منصورعباسی آغاز و به‌ویژه در زمان مأمون تشویق‌شد.

در عصر خلافت مأمون جغرافیا بسیار پیشرفت کرد. برای نمونه: اندازه‌گیری یک درجه از قوس کره زمین، تهیه جداول نجومی و نقشه‌های مختلف جغرافیایی، از جمله این پیشرفت‌ها به‌شمار می‌آید.

مهم‌ترین عملکردی که باعث تقویت دانش‌جغرافیا در دوره اسلامی، به‌ویژه از سده چهارم هجری به‌بعد، شد پیدایش دسته‌ای از کتاب‌ها با نام «مسالک و ممالک» بود.

در کنار این مسالک و ممالک‌ها، باید از سفرنامه جهانگردان نیز یاد کرد.

دگرگونی دانش جغرافیا در تمدن اسلامی به 4 دوره تقسیم می شود

دوره ی اول : از جغرافی دانان سده های سوم و چهارم  ابن خرداد به ، مولف المسالک و الممالک.

یعقوبی، مولف البلدان و ابن فقیه ، مولف اخبار البلدان و مسعودی مولف مروج الذهب و معادن الجوهر.

 دوره ی دوم  : در سده ی پنجم ابوریحان بیرونی درکتاب «تحدید نهایات الاماکن».

دوره ی سوم  : سده های ششم تا دهم . معجم البلدان ، تالیف یاقوت حموی ، مهمترین جغرافی دان این دوره، ابن بطوطه مولف «رحله (سفر نامه)» است . فارس نامه، تالیف ابن بلخی و نزهه القلوب تالیف ، حمدالله مستوفی است.

در میان دریانوردان مشهور اسلامی نیز باید از ابن‌ماجد یاد کرد. وی در سده نهم هجری می‌زیست و توانست به‌بسیاری از نقاط گوناگون جهان سفر کند. دریانورد دیگر که باید از او یاد شود سلیمان‌مَهری است؛ سلیمان و ابن‌ماجد توانستند دانسته‌های خود را درباره دریانوردی در قالب کتاب‌هایی به‌نگارش درآوردند

آثار دوره اسلامی در زمینه جغرافیا را می‌توان به‌ترتیب زیر دسته‌بندی کرد:

1. وصف جهان                   2. متون کیهان شناسی 3. فرهنگ‌های جغرافیایی      4. سفرنامه‌ها،          5. کتاب‌های زیارت نامه‌ای،  6. آثار نجومی،          7. متون دریانوردی            8. متون جغرافیایی محلی

استفاده غربیان از دانش‌جغرافیایی از راه ترجمه آثار مربوط به‌ستاره‌شناسی‌جغرافیایی، ترجمه‌نقشه‌‌ها و تکمیل انواع وسایل جهت‌یابی اسطرلاب صورت گرفت. این عوامل سبب شد تا فن دریانوردی اروپاییان کاملاً تحت تأثیر دانش‌جغرافیای مسلمانان رشد یابد. نخستین جایی که جغرافی‌دانان غربی با آثار جغرافیای اسلامی آشنا شدند شهر تولدو در اسپانیا بود که مرکز مهم ترجمه آثار عربی به‌زبان لاتین شده بود. نخستین چیزی که غربیان از مسلمانان آموختند کروی‌بودن زمین بود که بدون درک آن کشف قاره آمریکا به‌وسیله کریستف‌کلمب امکان نداشت.

یکی از مهم‌ترین اقدامات جغرافیای دریانوردی مسلمانان استفاده از قطب نما بود. با آن‌که این وسیله اختراع چینی‌ها بود.

مسلمانان قطب‌نما را به اروپاییان معرفی کرده باشند؛ زیرا اروپاییان پیش از سده سیزدهم میلادی از قطب‌نما استفاده نمی‌کردند. درحالی که ادریسی، جغرافی‌دان و مورخ بزرگ اسلامی در نیمه سده دوازدهم میلادی از آن سخن گفته و کاربرد آن را در میان مسلمانان رایج دانسته است، و انتقال آن را به اروپا از طریق مسلمانان می‌داند

واسکودوگاما، با راهنمایی دریانوردی مسلمانی به‌نام ابن‌ماجد توانست از دماغه‌ی امیدنیک به‌سواحل آسیا قدم‌بگذارد. درحقیقت راه دریایی هند و چین پنج قرن پیش از مارکوپولو، توسط یک دریانورد مسلمان ایرانی به‌نام سلیمان‌سیرافی شناخته شده‌بود

 

10-ادبیات

الف) ادبیات عربی ، عبدالله ابن رواحه ،کعب بن مالک ، حسان ابن ثابت اشعار ادبی عربی سرودند. و شعر مذهبی با هاشمیات کمیت روحانی تر شد.

از سرایندگان برجسته ی دوره ی اموی : فرزدق و اخطل می باشند

در اثر آزادی نسبی که با روی کار آمدن عباسیان پدید آمد ، حمیری ، دعبل و ابوالعتاهیه  باورهای شیعی خود را  با ستایش اهلبیت علیهم السلام بیان کردند.

ابن مقفع و ابن قتیبه ی دینوری ، ابوالفرج اصفهانی ، ابن اثیر نیز  از ادیبان بودند.

شعر فارسی

سده ی چهارم و نیمه اول سده ی پنجم دوره ی پیدایش و اوج ادب فارسی است .

نثر فارسی در سده ی چهارم به شکوفایی رسید  عامل اساسی در رونقی بود که در نتیجه ی اعاده ی استقلال ایرانیان و در سایه ی حمایت ملی و اجتماعی آنان ایجاد شد . دومین عامل نیاز ایرانیان به پیدایش ادبیات فارسی بود.

ادبیات ترکی ، از همان آغاز ، گرایش چشم گیر به پردازش عناصر دینی داشته است.

سده های پنجم و ششم ، هم زمان با استقلال کامل قراخانیان برحوزه ی سیر دریا و آمودریا در باختر ترکستان ادب ترکی اسلامی پا گرفت.

از شاعران بزرگ ادبیات ترکی ، امیر علی شیرنوایی ، نجاتی ، باقی و شیخ غالب را می شود نام برد.

 

علوم اسلامی

قرائت

پایه گذار قرائت خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودند نخستین کسی که قرائت ها را در یک کتاب جمع آوری کرد، ابو عبید قاسم ابن سلام بود.

قراء سبعه از 50 قرائت که در اثر کیفیت حروف و ادای آن ها به طرق مختلف صورت می گرفت حاصل شد.

تفسیر :

تفسیر قرآن بخشی از روایات بود  سعد ابن جبیر نخستین تدوین کننده ی تفسیر است و بدلیل وفاداری به حضرت علی علیه السلام به دست حجاج بن یوسف ثقفی به شهادت رسید . نخستین مفسر قرآن کریم ، حضرت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام است .تفسیر حضرت علی علیه السلام آغاز تفسیر عقلی از قرآن کریم است که منجرشد این مکتب تفسیری در عصر امام محمد باقر و امام جعفر صادق علیهم السلام رونق پذیرد.

تفسیر قرآن بر اساس تخصص و مذهب انسان ها شکل گرفت مثلا: دانشمندان علم نحو از دیدگاه ادبیات و علوم بلاغت به تفسیر و تبیین آیات مبادرت کردند و دانشمندان علوم عقلی قرآن را بر اساس قواعد و مبانی فلسفی و اقوال و آرای حکما و فلاسفه ی اسلامی تفسیر کردند. بر این اساس روش های تفسیری ذیل بوجود آمد :

تفسیر قرآن به قرآن : یعنی کمک گرفتن از برخی از آیات قرآن برای فهم و تبیین آیات دیگر.

تفسیر موضوعی : برای یک موضوع ، آیات مرتبط کنارهم قرار می گیرد .

تفسیر اجتهادی : استفاده از معانی آیات بر اساس منطق ، اصول و روش های اجتهادی برای فهم و تبیین آیات.

تفسیر تطبیقی: تعالیم قرآن را برزندگی انسان تطبیق دادن است .

تفسیرعصری : بررسی نظریات پیشین و کنار گذاشتن عقاید مفسران گذشته که قابل دفاع نمی باشد.

تفسیر تاریخی : تبیین وقایع تاریخی قرآن است.

تفسیر فلسفی، ادبی، نقلی ، هدایتی، و تربیتی ، فقهی ،کلامی ، رمزی و عرفانی قرآن .

تفسیر «التبیان فی تفسیر القرآن» اثر محمدبن حسن طوسی ، نخستین تفسیر شیعی است که به سبک عقلی و اجتهادی تالیف شده است.

مجمع البیان اثر شیخ طبرسی است.

تفسیر المیزان از مهمترین و جامع ترین تفاسیر شیعه، تالیف محمد حسین طباطبایی(ره) می باشد .

حدیث :

شیعیان از زمان پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام کتابت حدیث را داشتند اما اهل سنت بعد از نیمه ی دوم سده ی دوم شروع کردند چون خلیفه ی دوم کتابت حدیث را نهی کرده بود

نخستین کتاب حدیث، از آن علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است از عهد امیرالمومنین علیه السلام تا عهد امام حسن عسگری علیه السلام  کتابت حدیث توسط شیعه انجام می گرفته است .

درنیمه ی سده ی سوم شیعیان 400 کتاب حدیث تالیف کرده اند.

از سده ی چهارم با تدوین چهار کتاب مهم حدیث درتکامل این دانش اقدام اساسی شد.

ا – محمدبن یعقوب کلینی ، الکافی را نوشت.

محمد بن علی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه را تالیف کرد.

محمدبن حسن طوسی، تهذیب و الاستبصار را نوشت.

محمدبن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه را تالیف کرد .

علامه مجلسی، بحار الانوار را پدید آورد.

  اهل سنت در سده ی سوم  صحیح بخاری و صحیح مسلم وسنن ابن ماجه ، سنن ابوداوود ، سنن نسائی و جامع ترمزی که به صحاح سته معروف اند را نگاشتند.

فقه :

الف) فقه شیعه

دوره های نظام فقهی شیعه

ا- دوره ی حضور ائمه : در این دوره مرجع اصلی احکام شرعی امامان علیهم السلام بودند ، با این حال یکی ازدست آورد های مهم ایشان ، ایجاد تفکر و استدلال در امور شرعی است مثلا: در موارد متعددی وظیفه ی خود را بیان اصول و قواعد دانسته و استنتاج احکام فرعی و جزئی را به دیگران وا می گذاشتند وجود گرایش های مختلف در مسائل علمی ، بویژه در پیروان و اصحاب ائمه علیهم السلام ، مانند گرایش متکلمان شیعه ، محدثان، اثبات یا انکار عصمت یا علم غیب ائمه بحث پیرامون علم امام از ویژگی های این دوره است. 

2 -آغاز تدوین فقه : در این دوره سه گرایش فقهی در جامعه ی شیعی دیده می شود .

 گرایش اهل حدیث که فقه را در حدیث و نقل آن می دانستند مانند: کلینی و ابن بابویه قمی .

گرایش اجتهاد در فقه که مانند ابن عقیل عمانی و ابن جنید اسکافی آن را رهبری می کردند.

گرایش فقه متکلمان که شیخ مفید قائل به آن بود.

دوره ی تلفیق : شیخ الطائفه طوسی ، تلفیقی از گرایش اهل حدیث و متکلمان در فقه پدید آورد  و با چهره ی تعقلی فقه ، اعتبار احادیث را ثابت کرد.

مثلا : در مبسوط و الاستبصار و تهذیب الاحکام . ابتکار فقه تفریعی و فقه تطبیقی از دست آورد های اوست.

 تحولات فقه اهل سنت در 6 مرحله صورت گرفته است.

1- دوره ی حضرت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم و دسترسی مستقیم به نص (از آغاز اسلام تا سال 11 هجری).

2- دوره ی صحابه ، که مستقیما از حضرت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم نقل قول می کردند.

3-دوره ی تابعین که به یک واسطه از حضرت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم نقل قول می کردند.

4- دوره ی ائمه ی چهار گانه یا دوره ی تاسیس مذاهب فقهی (از سده ی دوم تا چهارم هجری)

5- تقلید از ائمه ی چهارگانه ( از سده ی سوم تا چهاردهم هجری )

6 – دوره ی نهضت جدید فقهی و حقوقی و افتتاح باب اجتهاد.

فقه اهل سنت با دوره ی چهارم به کمال رسید.

نخستین مکتب فقهی اهل سنت را ابوحنیفه تاسیس کرد( 150-80 هجری)

مورد قبول واقع شدن این مذهب توسط حکومت وقت و اعزام قضات حنفی به بلاد اسلامی ، مذهب حنفی به سرعت گسترش یافت

مهدی ، هادی و هارون الرشید قضاوت را به ابویوسف که شاگرد و یاور ابوحنیفه بود ، سپردند و او نیزقضات حنفی را به قضاوت انتخاب و اعزام می کرد لذا فقه حنفی در عراق ، مصر ، ماوراءالنهر ، آناتولی ، شبه قاره و چین گسترش یافت .

دومین مذهب فقهی اهل سنت را ، مالک ابن انس به نام فقه مالکی(93-179) تاسیس کرد وی در کتاب موطا ، رای و قیاس را قبول ندارد.

سومین مکتب فقهی اهل سنت ، مربوط به محمد ابن ادریس شافعی (150-204 ) است وی پیوندی میان مبانی مختلف این دو مذهب پیدا کرد و فقه جدیدی ، پدید آورد.

چهارمین مکتب فقهی اهل سنت را احمد ابن حنبل (164-241) پایه گذاری کرد که به حنبلی مشهور است ، فقه وی بر اساس کتاب ، سنت، فتوای صحابه، قیاس ، استحسان، مصالح و ذرایع شکل گرفته است.

پس از این چهار امام ، اهل سنت ، فقه سنی پویایی خود را از دست داد فقهای مذاهب اربعه از سده ی چهارم تا سیزدهم هیچ نکته ی جدیدی بر دست آورد های آنان نیفزودند لذا اجتهاد در اهل سنت به تقلید از این چهار نفر تبدیل شد.

اما از سده ی سیزدهم که تحول عظیمی در جهان اسلام رخ داد و ضرورت بازنگری در احکام فقهی با توجه به شرایط زمانی و دگرگونی های ژرف و گسترده در زندگی و روابط اجتماعی سبب شد که فقهای اهل سنت در تقلید از چهار امام ، تردید کرده و نو آوری داشته باشند که مهم ترین آنها شیخ محمد شلتوت است.

اصول فقه : دانشی شامل قواعد فقهی و کلی برای استنباط احکام شرعی است که تاکنون 9 مرحله گذرانده است.

1 - دوره ی تاسیس : توسط حضرت امام محمد باقرعلیه السلام  وحضرت امام صادق علیه السلام ایجاد شد.

2- دوره ی آغاز تصنیف ، در این دوره علم اصول از فقه جدا شد و اولین تصنیف مال هشام بن حکم که کتاب الفاظ و مباحثها را نوشت.

3 - دوره ی اختلاط علم اصول با علم کلام ، معتزله علم اصول را از مسیر اصلی ، منحرف کردند مانند عبد الوهاب ابن سلام جبائی .

4 - دوره ی کمال، علمای شیعه اصول را  از علم کلام جدا کردند مانند شیخ مفید و شیخ طوسی.

5 - دوره ی رکود علم اصول، با توجه به عظمت شیخ طوسی حدود 100 سال مبانی اصولی وی بدون منازع باقی ماند.

6 – دوره ی نهضت مجدد ، ویژگی برجسته ی این دوره احیای روح اجتهاد ، شرح و تعلیق یا تلخیص کتب گذشتگان و نیز ورود برخی مسائل منطق در علم اصول بود.  محمدبن ادریس حلی ، محقق حلی ، علامه حلی ، فاضل مقداد و شیخ بهایی این علم را تجدید کردند.

7 – دوره ی ضعف : رشد گرایش اخباری موجب رکود این علم شد. مهم ترین تالیف اخباری این دوره ، کتاب فوائد المدینه از استر آبادی است (1033هجری).

8 – دوره ی جدید : با ظهور وحید بهبهانی ، وی و شاگردانش تمام شبهات اخباری ها را پاسخ گفتند مانند: بحر العلوم و کاشف الغطاء.

9 – دوره ی معاصر  که اوج کمال علم اصول است با ظهور شیخ مرتضی انصاری (م1281) آغاز شد.

کلام

دلایل پیدایش علم کلام

1 – ارتباط مسلمانان  با غیر مسلمانان مانند ایرانیان و مصریان و رومیان.

2 – اسلام آوردن اقوامی که عقاید ی در رابطه ی با صفات خدا، توحید ، قضا و قدر ، سزا و جزا  و جود داشت .

متکلم : کسی که در امور اعتقادی استدلال می کرد را می گفتند.

علم کلام : خود بحث و جدل در امور اعتقادی و اصول دینی را علم کلام  گویند

 حسن بصری از متکلمین  باور داشت همه ی افعال با مسئولیت انسان صورت می گیرد .

محمد بن حسن طوسی متکلم سده ی چهارم ، نخستین کسی که نجف را به پایگاه علمی و دینی شیعه تبدیل کرد. از کتاب های کلامی وی ، تلخیص الشافی است .

در سده ی پنجم غزالی معتقد بود اگر عوام از ید، فوق و استواء علی العرش پرسیدند باید به آن ها تازیانه زد.

در سده  ی هفتم ابن تیمیه  بر زیارت قبور انبیا  خرده گرفت .

تنها عالم اسلامی که طی قرون گذشته به لقب آیت الله مفتخر شد علامه حلی است ایشان 400 جلد کتاب تالیف دارند.

تصوف

صوف یعنی پشم  ، صوفی یعنی  (پشمینه پوش) و عرفان امر مخفی ، مرموز و پنهانی را گویند .

عرفان از جهت نظری ، علم حضوری و از جهت عملی ، عبادت و مجاهدت و تمسک به زهد و ریاضت است . که آدمی را به آفریدگار جهان از راه شهود امکان پذیر می سازد.

تصوف عبارت بود از اعتکاف بر عبادت و دوری جستن از زخارف و خوشی های دنیوی مانند ثروت اندوزی و جاه طلبی.

در سده های 5و6و7 اختلاف نظر بین شیعه و سنی و جدال های مذهبی میان مذاهب اهل تسنن ، به ویژه حنفی ها و شافعی ها و اختلاف بین فقها و فلاسفه و جنگ های نظامی مانند هجوم مغولان باعث شد تصوف از جاذبه ی زیادی برخوردار شود.

سیر تکاملی تصوف در سده ی هشتم هجری پایان گرفت و از این به بعد رو به انحطاط و زوال نهاد.

در سده ی نهم یکی از مشایخ صوفیه (شیخ جنید ) جد شاه اسماعیل از گروه صوفیان و مریدان خود برای دست یابی به قدرت استفاده کرد و آن ها را به جهاد با کفار بر انگیخت و خود را «سلطان جنید» خواند.

شاه عباس صوفیان را از نظر انداخت و مشاغل مهمی که در دست آن ها بود ، از آن ها گرفت.

از اواسط دولت صفویه قدرت علمای شریعت افزایش یافت و کار صوفیان روبه زوال گذاشت و آن ها را مرتد و زندقه نامیدند.

 فتوت

در فرهنگ دینی، «فتوت» به نوعی بذل و بخشش، نیکی به دیگران، گشاده‌رویی، عفاف و خویشتن‌داری، پرهیز از آزار دیگران، و دوری از دنائت و پستی تفسیر شده است.

حضرت علی‌ علیه‌السلامفرموده است:

نظام فتوت و جوانمردی، تحمل لغزش‌های برادران و رسیدگی شایسته به همسایگان است.

در جنگ احد حضرترسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ، حضرت امام علی علیه السلام را که دلیرانه باکفار می جنگید ، فتی خواند و فرمود «لافتی الا علی»[35]

 

3-2-  نهادهاي سياسي، اجتماعي و علمي تمدن اسلامي

 براي شناخت تمدن اسلامي بايستي با نهادهاي تشکيل دهنده آن و وظايف هر کدام آشنا شويم.

حكومت اسلامي: مهم‌ترين نهاد در تمدن اسلامي،  نهاد حکومت است. با تشکيل حکومت اسلامي در مدينه اولين نهاد تمدن اسلامي نيز شکل گرفت. البته اين دولت نوپا تحت اداره ی مستقيم پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم بود و هنوز سازمانهاي اداره کننده‌اي تشکيل نشده بود، ولي سنگ بناي کليه ی نهادهاي اعصار بعدي ريشه در اين مرحله دارد. هر چه سرزمين‌هاي اسلامي گسترش مي‌يافت، احتياجات جديد، ايجاد موسسات و ديوانهاي خاصي را موجب مي‌شد و سبب تکميل اين نهادها مطابق نيازهاي زمان مي‌شد؛ ولي پايه و شالوده ی تمام آنها همان اساسي بود که پيشواي بزرگ اسلام  با وحي الهي بنا کرده بود. گسترش اسلام به خارج از مرزهاي شبه جزيره ی عربستان لزوم اداره ی اين سرزمين‌ها و شهرهاي بزرگ و ساکنان آنها و اداره سرزمین پهناور اسلامی بعد ازفتو حات نیازمند دستگاه اداری متمرکز ، دقیق، و گسترده ای بود . تا به در آمد سرزمین ها نظارت کند ، و تقسیم عادلانه ی آن و نظارت بر اعزام نیرو و سپاه و ارسال وجوه مورد نیاز به سپاهی که در مرزها مستقر بودند و نیاز به ایجاد دستگاه قضایی و ... موجب شد تا دستگاه‌هاي مختلف اداري به نام ديوان به وجود آيد. اين ديوان‌ها بسته به نوع فعاليت، نام‌هاي مختلفي به خود گرفت:

باید معلوم می شد کل در آمد سرزمین چقدر است و چه موقع به دست می آید مسکوکات به گونه ای تدوین می شد تا در تمامی سرزمین ها استفاده شود.

بسیاری ازاین اقدامات با راهنمایی حضرت علی علیه السلام  صورت گرفت . از جمله این اقدامات بود :

 1 – تقسیم سرزمین به واحد های کوچکتر و تعیین فرماندار.

2  – تعیین مساحت و اندازه گیری سرزمین برای برآورد مقدار در آمد سالیانه آن ها.

3– یکسان سازی مقیاسها ، واحد های وزن و حجم و مساحت.

4 – یکسان سازی مسکوکات و رواج اوراق بهادار. .

5- نظارت‌بر امورداخلی و خارجی

6-رسیدگی به‌دعاوی مردم

7- وضع تقویمی‌جدید برای استفاده در زمین‌های کشاورزی و ... .

 


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  شنبه چهاردهم فروردین ۱۳۹۵ساعت 12:27  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

الهی اهدنا الصراط المستقیم

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) انی حریص علی رشدکم

فرزند حوزه و دانشگاه، محقق پرتلاش و خستگی ناپذیر

حجت الاسلام و المسلمین دکترمحمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی در سال 1345 در یک خانواده روحانی و مذهبی بدنیا آمد و از 6 سالگی از محضر عموی بزرگوار خود، حضرت آیت الله شیخ عباس(ره) و پدر گرامی­شان حجت الاسلام و المسلمینعلی اصغر(ره) که هردو از علمای برجسته و نامدار منطقه بودند کسب فیض نموده و در مدرسه طالبیه طسوج مقدمات علوم دینی را به پایان رساند. پس از اخذ دیپلم جهت ادامه تحصیلات حوزوی و دانشگاهی به شهر مقدس قم و تهران عزیمت کردند. علاوه بر پدر و عمو، سه برادر ایشان نیز روحانی می باشند. ایشان از قشر زحمتکش جامعه بوده و در کنار پدر، همراه با تحصیل علم به صنعت قالی بافی، دامداری و کشاورزی نیز پرداخته و توانستند به برکت دعای خیر پدر و مادر و تلاش مستمر و شبانه روزی درجات علمی علوم حوزوی و دو رشته­ی دانشگاهی از رشته های علوم پزشکی را طی نمایند. در این راستا، بعد از حضور در حوزه علمیه قم و اتمام پایه 10، از دروس خارج حضرات آیات عظام تبریزی(ره)، فاضل لنکرانی(ره)، وحیدخراسانی، سبحانی، مکارم شیرازی، علوی گرگانی، یزدی، خاتمی و... بهره وافر برده و با توجه به پایه ی علمی قوی، توانستند از دانشنامه مدرک علمی سطح 4 (دکتری) با معدل 18 (عالی) دفاع نمایند. علاوه بر این با توانمندی های کم نظیر و منحصر به فرد از اساتید برجسته دو دانشگاه معتبر ایران اسلامی(دانشگاه علوم پزشکی ایران و دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور) کسب علم نمودند. براین مبنا، استاد همواره بر رشد و تعالی همه­ی عزیزان حریص بوده و همواره دانشجویان گرامی را در مسیر تحصیل علم، ادب و اخلاق نیک تشویق و ترغیب می نمایند.

مهمترین فعالیت های علمی و آموزشی

1-    استاد حوزه و دانشگاه

2-     مولف 4 عنوان کتاب از جمله: کیمیای توفیق فرا راه دانش(در شرف چاپ سوم). ویژگی های اساتید هدایتگر.

3-    تدوین مقالات متعدد که به برخی از آن ها اشاره می گردد: الف) جلوه هایی از نور در رابطه با فضائل حضرت زهرا سلام الله علیها ب) سلسله مقالات بهداشت از دیدگاه اسلام از جمله: بهداشت پوست، دستگاه گوارش، قلب و عروق، دستگاه تنفس ج) اهمیت تغذیه جسمی و روانی کودک از منظر آیات و احادیث د) تاثیر فرهنگ رسانه و هنر در تکون سبک زندگی از کودکی و نوجوانی ه) سبک زندگی متعادل و حفظ سلامتی، از دیدگاه طب سنتی و طب نوین (نفر سوم) و) بررسی اصول چهارگانه ی اخلاق پزشکی از منظر اسلام با همکاری دانشجویان گرامی ز) تاثیر محیط زیست بر سلامت انسان از دیدگاه اسلام. ح) مقالات تحقیقی در منابع اولیه ی سیره ائمه اطهار علیهم السلام و تاریخ صدر اسلام ط) نقد و بررسی مفاهیم اصول دین در انیمیشن¬های کودکان و نوجوانان تولیدی جمهوری اسلامی ایران ی) بررسی الگوی باورهای بهداشتی بیماران مبتلا به پرفشاری خون (نفر سوم) ک) تدوین جزوات متعدد در زمینه های قرانی، بهداشتی، معارفی، زیارتی، احکام و........

4-    تاسیس وب سایت ادبیات دینی کودکان و نوجوانان  Madabiyatdini.blogfa.com

5-    داوری علمی و مذهبی:

6-    الف) داوری مقالات           ب) داوری طرح های تحقیقاتی

7-    بیش از صدها ساعت تدریس در زمینه های: دوره ها ی ترویج نماز، تفسیر قرآن کریم، تفسیر نهج البلاغه به شیوه علمی و نوین با استفاده از مبانی علوم پزشکی، بهداشت از دیدگاه اسلام، تاریخ تحلیلی صدر اسلام، اندیشه ی اسلامی، فرهنگ و تمدن اسلامی، آشنایی با مبانی اسلامی، مدیریت و کنترل استرس، اخلاق بازرسی، دانش خانواده و جمعیت و.... برای دانشجویان و طلاب برخی از مدارس حوزه های علمیه، پرسنل دانشگاه علوم پزشکی قم، اصناف و کسبه گرانقدر استان قم.

8-    بیش از 2000 ساعت شرکت در کنگره ها، کارگاه ها و همایش های آموزشی در زمینه های متعدد از جمله آموزش وظایف مدیران، روش تحقیق، مدیریت مشارکتی، طرح درس، فنون تدریس، پیش تافل و...

9-    فعالیت های آموزشی و نظارتی در بیش از90 درصد از روستاهای استان قم.

10-                 جمع آوری صدها روایت از معصومین علیهم السلام در رابطه با بهداشت.

   خلاصه ای از فعالیت های اجرایی در طی 23 سال خدمتگزاری صادقانه.

1-    مسئول ارزیابی و نظارت بر خانه های بهداشت معاونت بهداشتی و مرکز بهداشت استان حدود 4 سال.

2-    مسئول زنجیره ی سرما و واکسیناسیون معاونت بهداشتی و مرکز بهداشت استان حدود 2سال.

3-    کارشناس آموزش بهداشت و کارشناس مسئول آموزش بهداشت روستایی. حدود 4 سال.

4-    کارشناس مرکز توسعه و مطالعات آموزش پزشکی(EDC). حدود 4 سال.  

5-    رئیس اداره فرهنگی و فعالیت های فوق برنامه حدود 3سال.

6-    معاون فرهنگی، مدیر اجرایی و عامل ذیحساب نهاد مقام معظم رهبری دانشگاه علوم پزشکی قم حدود 5سال.

7-    کارشناس پژوهشی مرکز تحقیقات سلامت و دین حدود 3سال (برخی مسئولیت ها همزمان بوده است).

8-    عضو شورای راهبری دانشکده سلامت و دین جهت راه اندازی و تاسیس دانشکده سلامت و دین

9-    مسئول گروه ابزار سازی در پژوهش های سلامت و دین

10-                       عضو ستاد امر به معروف و گفتمان های دینی دانشگاهیان سازمان تبلیغات اسلامی حدود 5سال.

11-                       معاون فرهنگی هتل های عمره در مدینه منوره حدود 5سال.

12-                       اجرای طرح های رسولان سلامت و گنجینه آموزش بهداشت.

13-                       مشاور فرهنگی ریاست دانشگاه.

14-                       عضو فعال بسیج از سال 1364.

15-                       دبیر ستاد اقامه نماز دانشگاه.

16-                       دریافت تشویقی، هدایا و لوح های تقدیر از مدیران کل سازمان ها، روسای دانشگاه و معاون پژوهشی نهاد مقام معظم رهبری در طول خدمتگزاری به مردم غیور، شجاع و شهیدپرور استان مقدس قم.

گزینش مبتنی بر عقلانیت، نه بر مبنای احساسات

ادب تنها راه فائق آمدن بر دشمنان داخلی و خارجی است.  

 ما با ابزار ادب  با استکبار جهانی مقابله می کنیم.

بزرگترین سرمایه­ی ملت ایران ادب است.

ادب یعنی: فرهنگ، دانش، هنر، حسن معاشرت و حسن محضر، آزرم و حرمت

یعنی
ظرافت و زیبایی یک رفتار و هیات نیکویی که شایسته است رفتار مطابق آن باشد. ادب
زیبایی رفتار است

مهمترین ویژگی های نماینده مجلس :     ادب، تقوا و پرهیز گاری، بصیر بودن، حضور در میان موکلین و شنیدن مسائل و مشکلات آنها، داشتن طرح و برنامه رشد دهنده، مشورت و کمک از خرد جمعی در مدت 4سال نمایندگی، شجاعت در بیان مشکلات، تقویت مراکز علمی٬ تحقیقاتی٬ آموزشی و ورزشی، بهره گیری از نخبگان در حوزه های مختلف، زجر کشیده و درد کشیده باشد نه از طبقه مرفه و بی درد جامعه، مطلع به مسائل سیاسی و اسلام، داشتن تخصص و مهارت کافی، مشاوره و کمک گرفتن از اساتید، افراد با تجربه، کارآمد، نخبگان و جوانان متفکر درسطح حوزه انتخابی، داشتن شناخت به مسائل جاری در زمینه های مختلف اقتصادی وفرهنگی و سیاسی و نظامی، صداقت در گفتار، رفتار و عملکرد، الگو بودن به لحاظ  اخلا قي  و شخصيتي، وام دار مراکز قدرت  و ثروت نبودن، خوش اخلاق بودن.

اجرای طرح های 313 ، 72، 81، 17 و 18

 

+ نوشته شده در  سه شنبه سیزدهم بهمن ۱۳۹۴ساعت 12:27  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

بسم الله الرحمن الرحیم

تاثیر فرهنگ رسانه و هنر در تکون سبک زندگی از کودکی و نوجوانی

دکترمحمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی*1و2 ، دکترمجید اصغری3و4

1-      1- مرکز تحقیقات طب و دین، دانشکده طب و دین، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم، ایران

2-      2- حوزه ی علمیه قم، قم، ایران

3-  مرکز تحقیقات طب سنتی، دانشکده طب سنتی، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم، ایران

4- مرکز تحقیقات کارآزمایی بالینی طب سنتی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

چکیده

امروزه رسانه‏ها در دنيا فكر، فرهنگ، رفتار و در حقيقت هويت فرهنگى انسان ها را القاء مى‏كنند. بیش از 32 درصد از جمعیت کشور را کودکان و نوجوانان بین 2 تا 18 ساله تشکیل می دهد این امر بیانگر اهمیت آگاهی از نیازمندی های اعتقادی، اعمال عبادی، اخلاقی، روحی، جسمی، عاطفی، اجتماعی، تفریحی و آموزشی این مقاطع سنی می باشد.

مطالعه ی حاضر از طریق بررسی و غور در قرآن، اصول کافی، بحار الانوار، وسائل الشیعه، نهج البلاغه، سیره ی اخلاقی تربیتی امام خمینی، اسلام و تعلیم و تربیت، آموزش عقاید، ادبیات دینی کودکان، ادبیات کودک و رویکردهای جدید به دین، سایت های معتبر و ... انجام شد.

با توجه به بررسی های انجام گرفته، یکی از یافته های بسیار مهم و قابل تأمل این است که رسانه های الکترونیکی بیشترین وقت کودکان و نوجوانان را در انحصار خود داشته و در انتقال میراث فرهنگی، فکری، شکل گیری شخصیت آنان و چگونگی تربیت و اعمال و رفتارها را در بزرگسالی نقش اساسی دارد و در نهادینه کردن اعتقادات و سبک زندگی سالم دینی، از روش های تشویق، الگویی، محبت، بصیرت بخشی و قصه گویی می توان استفاده کرد.

بنابر یافته های به دست آمده محرز گردید که وجود نیازها در کودکان و نوجوانان و داشتن ذهنی زود جذب، با تاثیر پذیری عمیق، ماندگار و آماده ی پذیرش هر بذری موجب می شود که به آنان توجه بیشتری گردد. برای تکون سبک زندگی دینی و سالم ضروری است که نسل پیشین در مقابل نیاز های نسل کودک و نوجوان درک درستی داشته و در مقابل آن احساس مسئولیت نمایند. شکل گیری شخصیت دینی مرهون آموزش های مستقیم و غیر مستقیم است که از بستر خانواده با عملکرد مثبت والدین و امور تاثیر گذار آغاز و در مدرسه، دانشگاه و جامعه استمرار پیدا می کند.

کارتون ها، بازی های رایانه ای، برنامه های تلویزیون و کودک و نوجوان از جمله ی محیط های غیرمستقیم بوده که در پرورش نسل نو، فوق العاده موثر می باشند. انتخاب قالب هنری، اعتقاد و اعتنا به مفاهیم دینی به ویژه در تولید کارتون ها، اصلی مهم و اساسی در ارائه ی سبک زندگی متعالی به آنان می باشد.

 

واژگان کلیدی: سبک زندگی، دین، کودک، نوجوان، رسانه ملی، انیمیشن.

 mhajrahimian@yahoo.com*

مقدمه

و من احسن قولا ممن دعا الی الله[1]

«امروز رسانه‏ها در دنيا فكر، فرهنگ، رفتار و در حقيقت هويت فرهنگى انسان ها را القاء مى‏كنند.»[2]

بیش از 32 درصد از جمعیت کشور را کودکان و نوجوانان بین 2 تا 18 ساله تشکیل می دهد[3] این امر بیانگر اهمیت آگاهی از نیازمندی های اعتقادی، اعمال عبادی، اخلاقی، روحی، جسمی، عاطفی، اجتماعی، تفریحی و آموزشی این مقاطع سنی می باشد.

 «پاره ای (قسمت مهمی) از نیازهای اطلاعاتی افراد را نیازهای مذهبی و دینی تشکیل می دهند. این دسته از نیازها در اهداف نظام آموزش جایگاه ویژه ای داشته و در سلسله مراتب نیازهای مازلو از آن به عنوان نیازهای ایمنی و خود شکوفایی یاد می شود»[4] و «ترقی و رشد شخصیت انسان به اندوختن دانش، عالم شدن، پیشرفت فن آوری و افزایش ثروت محدود نیست بلکه رشد ظرفیت های معنوی، ارتقاء روحی و  اخلاقی، اساس ترقی و تعالی است»[5]  و این مهم، خود به خود حاصل نخواهد شد مگر این که نسل پیشین در مقابل نیاز های نسل کودک و نوجوان درک درستی داشته و در مقابل آن احساس مسئولیت داشته باشد.

رسانه های الکترونیکی بیشترین وقت کودکان را در انحصار خود دارد و کارتون ها و انیمیشن ها نقش فوق العاده مهم در سرگرمی ها و انتقال میراث فرهنگی و فکری و شکل گیری شخصیت کودکان و نوجوانان و چگونگی تربیت و اعمال و رفتارها را در بزرگسالی دارد. انیمیشن ها با تصویرسازی و الگوسازی مناسب، بهترین و قدرتمندترین ابزار برای فرهنگ سازی و زیر ساخت های سبک زندگی در جامعه است. که در صورت ذائقه سازی صحیح و تولید برنامه های پرمحتوا، آموزنده و جذاب در آن ها می توان، مفاهیم دینی، علی الخصوص آموزه های دینی را به کودکان و نوجوانان به روشی صحیح به ویژه به صورت غیرمستقیم منتقل کرد. متاسفانه در تولید برخی از کارتون ها برای کودکان و نوجوانان، اهتمام خاصی به القای مفاهیم اساسی دین اسلام مانند اصول اعتقادات ،اخلاق و مناسک و فروع دین که همراه کودکان و نوجوانان از سنین تکلیف تا آخر عمر می باشد،  داده نمی شود. لذا  این مسئله پیش خواهد آمد که در آینده عمل به دین و مفاهیم آن کمتر شده و سبک زندگی به سمت ناهنجاریها و ضد ارزش ها سوق داده شود.

اهمیت ترویج سبک زندگی دینی در انیمیشن ها

حضور موثر و انکار ناپذیر دین در تاریخ زندگی بشر، شناخت دینی را به یکی از اصلی ترین سرچشمه های معرفت تبدیل کرده است و از طرفی هم دغدغه ی درونی و دل مشغولی دایمی همه ی دین داران واقعی این است که نسل جدید و آینده، جامعه ای مومن به ارزش ها و عامل به احکام باشند. شکل گیری شخصیت دینی به معنی برخورداری از ویژگی های خاص مطابق با معیارهای تعالیم دینی مرهون آموزش های مستقیم و غیر مستقیم در هریک از جنبه های معرفتی انسان ها است که از بستر خانواده با عملکرد مثبت والدین و امور تاثیر گذار آغاز و در مدرسه، دانشگاه و جامعه استمرار پیدا می کند.

بیان گهر بار حضرت رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله که فرمودند: «من تعلم فی شبابه کان بمنزله النقش فی الحجر» هر کس که در نوجوانی  دانشی را یاد بگیرد مانند حکاکی در سنگ است(یعنی ماندگاری نسبتا ثابتی دارد)[6] و سخن بسیار بلند حضرت علی علیه السلام که فرمودند: «العلم فی الصغر کالنقش فی الحجر» یادگیری در دوران کودکی مانند حکاکی و نقش در سنگ است[7] گویای استقرار مستمر علوم و مفاهیم دینی در اذهان پاک و منزه کودکان و نوجوانان است که این همان احیا ی معارف و مفاهیم دینی است. حضرت امام رضا علیه السلام فرمودند: خداوند بیامرزد کسی را که امر ما را احیا کند، یعنی تعالیم (علوم از جمله فقه، دانش ها، محاسن اخلاقی و معارف) ما را انتشار دهد و به دیگران بیاموزد. چون هرگاه مردم زیبایی ها و عمق کلام ما را دریابند، از آموزه های ما پیروی خواهند کرد.« فان الناس لو علموا محاسن کلامنا لاتبعونا»[8] در این راستا، انتخاب قالب هنری، اعتقاد و اعتنا به مفاهیم دینی، اصلی مهم و اساسی در ارائه ی این گونه مطالب به کودکان و نوجوانان به شمار می رود.

راه های دریافت مفاهیم دینی و پرورش نسل نو

بدیهی است کودکان و نوجوانان از دو راه مستقیم و غیر مستقیم مفاهیم دینی را در یافت می نمایند و بهترین شیوه برای تاثیر گذاری در فراگیران روش غیر مستقیم است چرا که این محیط را خود شان با علاقه و اختیار خویش انتخاب می کنند.

 کارتون ها، بازی های رایانه ای، برنامه های تلویزیون به طوراعم، برنامه های کودک ونوجوان به طوراخص وکتاب ها، از جمله ی محیط های غیر مستقیم می باشند که در یاد دادن، انتقال و القاء سبک زندگی و پرورش نسل نو، فوق العاده موثر خواهد بود.

انیمیشن ها به جهت داشتن فضای فانتزی و برخورداری از رنگ آمیزی های متنوع مورد توجه و جالب، از جذاب ترین و دوست داشتنی ترین برنامه ها برای کودکان و نوجوانان هستند.

 

ویژگی های دوران کودکی و نوجوانی در تکون سبک زندگی

وجود نیازها و امکانات ویژه در کودکان و نوجوانان و داشتن ذهنی شفاف و زود جذب، نگه دارنده با تاثیر پذیری عمیق، ماندگار[9] و پردامنه، منقاد وآینده ساز، ولی کم تجربه، پاک وخالی الذهن بودن از رذایل ومنکرات، شتاب کننده ی در کارهای خوب و خیر[10] و دارای قلبی لطیف[11] و آماده ی پذیرش هر بذری[12] موجب می شود که به آنان توجه بیشتری گردد. به خاطر همین خصوصیات است که در هر برهه ای از زمان،  دشمنان با تاثیرِ مزمن، متوالی و مستمر بر این قشر، آینده ی ملتی را متحول می کردند.

درست است که کودکان دارای محدودیت تجربه، زبان و دقت تفکیک می باشند(از نظر  فکری نمی توانند مدت زیادی تفکر نموده و یا در تفکیک سره از ناسره و حق از ناحق با مشکل مواجه هستند) و قدرت دریافت رویدادهای مختلف را در یک زمان ندارند و ممکن است درک درستی از مطلب را نداشته باشند ولیکن مطالب چه صحیح و چه باطل، در لایه های ذهن آنان نقش می بندد. لذا با توجه به این محدودیت ها، ویژگی های خاص و نیازهای کودکان در سنین مختلف می طلبد که بزرگسالانِ آگاه و دلسوز، هنرمندانه و مبتکرانه راه صحیح ورود و خروج در مسائل دینی از جمله سبک زندگی متعالی را به طور درست و دقیق در اختیار این گروه قرار دهند تا علاوه بر عمیق کردن بینش نسبت به ماهیت انسان و ساختن خود، جامعه را در نیل به کمال و سعادت رهنمون گردند. باید پذیرفت که در شرائط امروزی پرداختن به مفاهیم دینی و اعتقادی، نیازمند آگاهی و درایت بیشتری نسبت به گذشته می باشد. چراکه اولا دین ستیزان و مغرضان، با بهره گیری از انواع رسانه ها و هنر در تمامی زمینه های مربوط به شئون انسانی با همه ی امکانات شیطانی، سعی در گمراه کردن افکار جامعه ی اسلامی به ویژه کودکان و نوجوانان دارند و ثانیا تا گذشته ای نه چندان دور، کودک از دامان خانواده، اصول، مبانی و مفاهیم دینی را فرا می گرفت و به مرور زمان، این اصول و مبانی در  وجود او نهادینه می شد و تخطی از آن ندامت و پشیمانی را به دنبال داشت و همین احساس نیز،  پایبندی بیشتر به مبانی دینی را موجب می شد. اما با گذشت زمان و ظهور فن آوری های نوین اطلاع رسانی و گسترش و نفوذ آن در زندگی مردم و دسیسه های بدخواهان، امروزه شاهد آن هستیم که به آسانی و سادگی گذشته، قادر به تاثیر در تبلیغ مبانی دینی و اعتقادی نمی باشیم و از سوی دیگر، عدم برنامه ریزی صحیح و اصولی در حوزه ی تبلیغات دینی نیز مزید بر علت شده است تا اذعان کنیم که در عصر فن آوری اطلاعات که هر روز ترفند و حربه ای تازه برای دین گریزی تدارک دیده می شود با مشکلات عدیده ای روبرو شویم.

نکته ای که در اینجا باید به آن اشاره کرد و مورد توجه روان شناسان نیز می باشد آن است که کودک، هنگام تماشای کارتون، خود را در قالب شخصیت های کارتونی می گنجاند در این راستا کارتون ها باید ضمن فراهم کردن زمینه های اندیشیدن و شناخت پیرامون مفهوم متعالی رشد و کمال انسان و القای مفاهیم متعالی دین الهی و آسمانی اسلام  و سبک زندگی بسیار متعادل و رشد دهنده در اثر اقامه ی فرایض دینی ، به کودکان و نوجوانان، طوری طراحی شوند که موجبات تجلّی فطرت و شخصیت همه جانبه ی کودکان و نوجوانان را فراهم آورده و در مسیر به فعلیت رساندن استعدادهای درونی و نهانی آنان کاملا موثر عمل کنند. تا آنان با عمده ترین و بهترین شیوه های پرستش و عبادت خدا و رسیدن به خدا وند یکتای متعال آشنا شده و ثابت قدم باشند تا در نتیجه با انجام فرائض به حضرت حق نزدیکتر گردند.

« یکی از مهمترین ساحت های دین ، ساحت ادبی و هنری است دین، هنر و ادبیات ارتباط تنگاتنگ وگسترده باهم دارند. تولستوی در کتاب «هنر چیست» با ارائه ی تعریفی از «هنر» و « ادراک دینی» به بیان رابطه ای از دین و هنر در جامعه پرداخته و معتقد است که «هنر و ادبیات مانند سخن و زبان، وسیله ی مفاهمه یا ارتباط جهت حرکت پیشرو آدمی به شمار رفته، پیشرفت جامعه را به سوی کمال فراهم می سازند »[13].

 اهتمام در یاد دادن سبک زندگی دینی از جمله اهمیت و چرایی خواندن نماز، آداب وآثار و شرایط آن، آیات و احادیث مربوطه و سایر واجبات دینی  به صورت ساده و جذاب سبب می شود که کودکان باآموزه های دینی آشنا شده و در نوجوانی و زمان بلوغ به انجام مناسک دینی شوق و رغبت زیادی نشان بدهند. چرا که مغزکودک با کمک حواس موجود در بدن، همچون دوربین عکاسی است که از هر چیزی که در برابر آن قرار می گیرد، عکس بر می دارد و از همه مهمتر حتی در دوران جنینی صدا ها را می شنود و در حد درک خود تجزیه و  تحلیل می نماید از این رو مستحب است وقتی طفل در رحم مادر قرار دارد وی را با آیات قرآن آشنا ساخته زمانی که متولد می شود در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه[14] بخوانند، تا ندای الله اکبر و لا اله الا الله و یگانگی خدا از همان ابتدای تولد در جان و دل کودک نهادینه شده و او را با توحید آشناتر سازد و از دریای معارف طرفی ببندد.

 

اجر و پاداش سازندگان انیمیشن ها ی دینی

  ارزش کار تولید کنندگان انیمیشن ها در صورتی که در جهت قرب الی الله بوده و رشد دهنده ی اعتقادات دینی در کودکان ونوجوانان، ازجمله شکل دادن سبک زندگی سالم دینی باشد بسیار زیاد است و خدمت گذاری به روح و عقل انسان ها با خدمت گذاری به بدن آنان به هیچ وجه قابل مقایسه نیست حضرت پیامبر صلی الله علیه و اله وسلم در رابطه ی ارزش خدمت کردن به بدن می فرمایند یا علی اگر یک نفر، گرسنه ای را سیر کند ثواب بنده آزادن کردن دارد اما در راستای خدمت به جان و هدایت حتی یک انسان، آن حضرت خطاب به حضرت على عليه السلام فرمود:لان یهدى اللّه بك رجلاً واحدًا خير لك ممّا طلعت عليه الشّمس.[15]در صورتى كه خداوند يك نفر را به دست تو هدايت كند، بر آنچه آفتاب بر آن می تابد بهتر است.

بنا بر این انجام هر گونه تلاش و کوشش در راستای تکون متعالی در مسیر فطرت پاک کودکان و نوجوانان و القای اندیشه های دینی توسط دست اندر کاران تولید انیمیشن به آنان، هر گز دور از عنایات و توجهات باریتعالی نبوده و از سوی دیگر نیز آینده ی آنان را بیمه و مصون خواهد نمود که در این بین، تولید انیمیشن هایی برمبنای داستان های واقعی و حقیقی قران کریم و معصومین علیهم السلام در رابطه با سبک  زندگی  هدفدار و رشد دهنده در نوجوانان و جوانان،  ثبات و ماندگاری خاصی دارند.

 

تعریف انیمیشن:

هنر حرکت بخشیدن به اشیای بی جان را انیمیشن گویند  این واژه از لغتanima  به معنی «نفس زندگی» منشق است به تعریف دیگر پویانمایی یا انیمیشن نمایش سریع و متوالی تصاویری از اثر هنری دوبعدی، یا موقعیت‌های مدل‌های واقعی، برای ایجاد توهم حرکت است.

 

تعریف کارتون دینی :

هر کارتونی که نمایشگر، حامل و ارائه ی پیام الهی و مذهبی و ایجاد نگرش توحیدی به هستی و زندگی در کودکان و نوجوانان  با توجه به سنین مختلف و میزان و ظرفیت فکری و درک آن ها  باشد را گویند.

 

اهمیت شناخت اصول دین

اصول دین در اسلام، تفکر، چگونه اندیشیدن و معتقد بودن بر مبنای اندیشه ی صحیح،  فطرت الهی، اعتقادات درست و بصیرت پیداکردن بر اساس دین حق را در انسان ها رشد می دهد. شناخت اصول دین به صورت تحقیقی و استنباطی از ضروری ترین، واجب ترین و ارزنده ترین مسائل برای تک تک انسان ها، بویژه برای کودکان و نوجوانان بوده و پایه های تمامي مباحث اعتقادی دین می باشد. زیرا انجام تکالیف و عمل به احکام الهی، سعادت دو جهان، اصلاح اخلاق و  همه ی رفتار ها و اعمال انسان در گرو آن است. هر عملی با وجود ایمان و عقیده ی صحیح، ارزش واقعی پیدا می کند. بنابر این نخست باید به اصول دین ایمان آورد و سپس به فروع دین که مربوط به عمل بوده و اخلاقیاتی که از آن برخاسته ‌است عامل بود.

 

فطری بودن اصول دین

خداوند متعال ودایعی را در وجود انسان ها قرار داده است یعنی مایه ها و ریشه های دین را در نهاد هر بشری نهاده است. مانند: سرشت خدا آشنا و فطرت پاک کودکانه ی خدا جوی. بنابراین، خدا پرستی ذاتی است، اگر مداخله ای مخرب نباشد و از عقل درست استفاده شود کودک خدا پرست، خدا جوی و موحد رشد می کند. چرا که اصول دین، با خلقت و فطرت انسان ها هماهنگ می باشد. [23]

 

اجتهادی و استدلالی بودن اصول دین

اصول عقاید جز از راه اندیشه و اجتهاد فکری قابل قبول نیست. دلیل توحید( لا اله الا الله) را خود انسان باید پیدا کند، واجب است مسئله ی نبوت( محمد رسول الله) و معاد( بازگشت به سوی خدا) را خود مکلف با تفکر، تعقل و تدبر حل نماید چرا که اصول عقاید، اجتهادی است و تقلید در این امور راهی ندارد. سوال کردن در مسائل اصول دین لازم و ضروری است باید تحقیق کرد و سوال پرسید تا به واقعیت رسید بنابراین باید به سوالات اعتقادی کودکان و نوجوانان، پاسخ منطقی و مستدل در حد توانایی های آنان داد.

استاد مصباح یزدی می نویسد:

«عقاید اسلامی که زیر بنای مسائل اخلاقی و احکام فقهی است، در آن حدی که لازمه ی مسلمانی است باید براساس عقل و منطق و دلیل و برهان استوار باشد نه تعبد و تقلید. و چون فطرت خدا داد و خرد طبیعی بشر او را به این اصول هدایت می کند، هر انسانی قدرت کسب معتقدات اصولی دین را دارا می باشد».[24]   

روش های موثر در نهادینه کردن اعتقادات در کودکان و نوجوانان و سبک زندگی سالم دینی توسط انیمیشن ها

روش تشویق

یکی از روش های بسیار مؤثر در نهادینه کردن آموزه های دینی در کودکان و نوجوانان استفاده بردن از روش تشویق می باشد. تشویق یک شیوه ی مناسب در ایجاد انگیزش به سوی کارهای مثبت می باشد. تشویق در روح کودک و نوجوان ایجاد انگیزه کرده و آنان را به انجام اعمال نیک تحریک و ترغیب می کند. در انیمیشن ها تشویق بر کارهای خوب و تقبیح امور نامناسب و رذایل اخلاقی موجبات رشد اعتقادی و اخلاقی را سبب خواهد شد. [25]

 حضرت علی علیه السلام درباره ی نقش پاداش وکیفرالهی در رشدوتعالی انسان ها،می فرمایند: "ان الله سبحانه وضع الثواب علی طاعته، والعقاب علی معصیته ذیاده لعباده عن نقمته و حیاشه لهم الی جنته."[26] خدای سبحان پاداش را بر طاعت و کیفر را برمعصیت خود قرار داده است تا بندگانش را از عذاب خویش باز دارد و به سوی بهشت روانه سازد.

در انیمیشن ها می توان کودکانی را که کارهای مورد انتظار را به احسن وجه انجام می دهند  تشویق کرد یعنی پاسخ مثبت در برابر رفتار مطلوب کودک(متربی) داشت مانند: ابراز مهرورزی به او، شخصیت دادن و شروع ارتباط شایسته با کلمات محترمانه که ائمه ی معصومین علیهم السلام سفارش کرده اند مانند: یا بنی[27] (فرزند عزیزم)، بنفسی انت[28] (قربانت بشم)، بضعه منی[29] (پاره ای از تنم)، ثمره فوادی[30] (میوه ی دلم)، قره عینی[31] (نور چشمم)،[32]، ریحانتی(گل من)، ضیاء قلبی[33] (نور دلم) و...، واگذاری مسئولیت مناسب بالاتر که مورد علاقه ی اوست به وی، دادن پاداش مورد  توجه و علاقه ی او برای ترغیب کودکان ونوجوانان به امور دینی ، بهتراست اصلی ترین روش، تشویق باشد، زیرا اسلام بر سهولت، محبت و ملاطفت تأکید دارد.

 پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله  معاذ ابن جبل را که به عنوان حاکم و برای هدایت، رهبری و راهنمائی به یمن می فرستادند به او فرمودند:« یا معاذ یسر و لا تعسر[34]، بشر و لا تنفر و صل بهم صلوة اضعفهم»؛ آسان بگیر و برمردم سخت نگیر، مژده بده و تنفر ایجاد نکن و نماز را به مقدار ضعیف ترین آن ها بخوان (اساس کارت تبشیر،  مژده و ترغیب باشد، کاری کن که مردم مزایای اسلام را درک کنند ) این دستور در  رابطه ی با کودکان اولاتر و شایسته تر است.

از طریق تشویق می توان انگیزه و میل فطری او را به مهر و محبت و قدردانی تأمین کرده و اعتماد او را جلب نمود. البته در صورتی که تشویق مؤثر واقع نشود و خطا و تخلفی از سوی متربی صورت گیرد به منظور آگاهی دادن به او و جلوگیری از اهمال کاری و سستی در انجام اموردینی می توان ابتدا به انذار و سپس به تنبیه روی آورد و منظور از تنبیه در این جا تنبیه بدنی نیست، بلکه در درجه ی اول استفاده از روش هایی است که کودک را از انجام ندادن کارهای مطلوب ناخشنود کند. بی توجهی، قهر کوتاه مدت، سرزنش، محروم ساختن به مدت کوتاه، نگاه سرد، روی برگرداندن و بی اعتنایی موقتی، تغییر چهره  و ترش رویی، ترساندن، توبیخ وجریمه کردن و امثال آن از شیوه های تنبیهی هستند که جنبه ی انسانی داشته و برای تنبیه، بهتراست از آن ها استفاده شود، نه تنبیه بدنی."[35]

تشویق ، باعث می شود کودک یا نوجوان از کار خودش احساس لذت و رضایت کند. نتیجه ی این امر، مضاعف شدن تکرار عمل است. تشویق، موجب پیدایش نشاط و رفع کسالت در فرد می گردد به شرطی که علاوه بر تحسین عمل نیک کودک و نوجوان، خود آن ها را نیز  تحسین کرد، اما در تنبیه فقط کار کودک و نوجوان را  زشت شمرد نه خود آن ها را. وتشویق باید به جا، به موقع، به اندازه، معقول و متناسب با نوع رفتار کودک و نوجوان باشد و به هیچ وجه از حد تجاوز نکند، تا موجب غرور و تباهی آنان نگردد و روحیه ی شخص در انتخاب شکل آن، یعنی زبانی، رفتاری، مالی، معنوی و جز این ها ملاحظه گردد تا  باعث ترغیب کودکان دیگر گردد، نه دلسردی آنان. و موقعی که کودک تشویق می شود باید علت آن برایش گفته شود و کودک خود را مستحق آن ببیند و آن را در درون تأیید کند.

 

روش الگویی

یکی دیگر از شیوه های مؤثر در نهادینه کردن مفاهیم دینی در کودکان و نوجوانان و ایجاد سبک زندگی بر مبنای اعتقادات دینی، روش الگویی است. در این روش کودک، از شخصیت های کارتونی مثلا از کودکان به عنوان سرمشق و الگو استفاده  می کند و تحت تاثیر مشاهده، از رفتار آنان پیروی نموده و خود را با آن همساز می کند. لذا جهت رسیدن به کمال، الگو  و پیروی عینی و مشهود از یک اندیشه و عمل در جنبه های گوناگون، در کودکان بسیار موثر است.

کودک در چند سال نخست زندگی خود، همه ی کارهایش را از افراد و کارتون ها و منابع اطلاع رسانی، الگوبرداری می کند و با تقلید از آنان رشد می کند و ساختار شخصیتی اش سامان می یابد. از این رو، روش الگویی در سازمان دادن شخصیت و رفتار کودک، نقش به سزایی دارد. غریزه ی تقلید یکی از غرایز نیرومند و ریشه دار در انسان است. به برکت وجود همین غریزه است که کودک بسیاری از رسوم و سبک زندگی، آداب معاشرت، غذاخوردن، لباس پوشیدن، طرز تکلم، ادای کلمات و جمله ها را از محیط اطراف و سایر معاشران فرا می گیرد و به کار می بندد.

چشم و گوش کودکان و نوجوانان چون دریچه ای باز است، می بینند و می شنوند و ذهنشان تصاویر اشیا و کلمات را در خود نگه می دارد و همین ها شاکله ی ذهنی کودکان و نوجوانان را بنیان می نهند. بنابراین سازندگان کارتون ها و مربیان می توانند فعالیت ها و رفتارهای دینی و مذهبی خود را به گونه ای هماهنگ کنند که کودکان و نوجوانان، متوجه شوند و الگوی ذهنی آنان را در انجام این امور شکل دهند.

براین اساس، وظایف والدین در این دوران بسیار سنگین است و باید به فرزندان فرصت بدهند تا از اخلاق و رفتار خوب خود بهره مند گردند. اگر توصیه به نماز اول وقت می شود خود به آن عمل کند و یا اگر سخن ناروا خوب نیست نباید این گونه سخنان را  والدین درحضور فرزندان خود و انیماتورها و یا سازندگان برنامه های تلویزیونی در انیمیشن ها و تلویزیون ها مطرح نمایند، اگر از کودکان و نوجوانان  انتظار کار درست و خوب داریم باید در کار خیر برای کودکان  الگو باشیم مثلا با برنامه ریزی مناسب در انیمیشن طوری طراحی کرد که بدون رنجش، کودک اول وقت شوق به انجام دادن فرائض را پیدا کند و به گونه ای عمل شود که در کودکان و نوجوانان دید مثبت ایجاد گردد.

 

 الگو در قرآن و سیره ی معصومین علیهم السلام

در قرآن کریم استفاده از الگو و اسوه به عنوان یکی از مهمترین روش های نهادینه کردن مفاهیم دینی مطرح است. خداوند در قرآن صراحتاً رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را  در این راستا ، به عنوان الگو معرفی می کند و می فرماید:« لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجو الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیرا»[36]. قطعا برای  شما در (اقتدا به)رسول خدا سر مشقی نیکو است : برای آن کسی که به خداو روز باز پسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند.

امام کاظم علیه السلام می فرماید: «یحفظ الاطفال بصلاح آبائهم»[37]، رفتار کودکان در اثر خوبی های رفتار مربیان( والدین و شخصیت های کارتونی و تمامی چیزهایی که تاثیرگذار در کودکان و نوجوانان هستند)حفظ می شود.

 

مسئولیت بسیار سنگین الگوها و شخصیت ها

با توجه به نقش خطیر الگوها، مسئولیتی بس سنگین متوجه تولید کنندگان کارتون ها  است که قبل از توصیه به ارزش های دینی باید خود در این امر پیشتاز باشند و سعی کنند به صورت عملی و رفتاری مفاهیم دینی را به کودکان و نوجوانان القاء نمایند.

امام صادق علیه السلام به این امرتوجه داده، می فرمایند: مردم را با رفتارخویش به حق دعوت کنید، نه با زبان خویش. " کونوا دعاه الناس بأعمالکم، و لاتکونوا دعاه بألسنتکم[38]." بنابراین بین گفتار و اعمال اسوه ها نباید تناقضی وجود داشته باشد در این صورت است که با اشتیاق کامل در نهادینه کردن روح دین در جان کودکان و نوجوانان قدم خواهند برداشت. در حقیقت، کودکی که تجلی عملی اعتقاد و باور دینی را در پدر، مادر، معلم و یا مربی خود ببیند( که این کارتون ها مربی مجازی کودکان محسوب می شوند)، زمینه های پذیرش آن باور، در وجودش بیش تر از گفتار و یا سفارش آنان، فراهم شده و عمل به دستورات دینی با اشتیاق خواهد بود.

 

روش محبت

در دین مقدس اسلام، محبت به عنوان رکن در جذب و هدایت انسان ها به شمار می رود. ادیان الهی برپایه ی محبت به دل ها رسوخ کرده و ثابت مانده اند یکی از مهمترین و مؤثرترین روش های پیامبراکرم صلی الله علیه و آله استفاده از این راه، بوده است. زیرا با این روش هم جاذبه در افراد ایجاد می کردند و هم انگیزه ی آن ها را افزایش می دادند.

میان محبت و اطاعت رابطه ای بسیار قوی وجود دارد. با ظهور محبت معقول، به اندازه و راستین به کودکان و نوجوانان، همرنگی و اطاعت پیدا می شود. محبت هر کسی که در دل آدمی بنشیند مطیع و پیرو او می شود و از خواست او سرپیچی نمی کند. انسان اسیر محبت و محکوم آن است، تا جایی که  حضرت علی علیه السلام فرموده اند: «الانسان عبد الاحسان»[39] احسان و اظهار دوستی، می تواند بشر را تا سرحد بندگی به پیش ببرد و البته این نتیجه ی طبیعی محبت ورزی صادقانه نسبت به انسانی است که فطرت بشری خویش را از دست نداده باشد.

به وجود آوردن احساسات عاطفی و اخلاقی یکی از اصول مهم و اصلی است که باید بین الگوها و اسوه ها با کودکان و نوجوانان به وجود آید تولید کنندگان کارتون ها می توانند با ایجاد فضایی آکنده از محبت ائمه ی معصو مین علیهم السلام در انیمیشن ها و نشان دادن عملی مهر و محبت آن حضرات به صورت جذاب و دلنشین مانند:  کمک به فقرا و نیازمندان، بوسیدن و بغل کردن بچه ها، یتیم نوازی ومحبت برای کودکان و نوجوانان نمازگزار و... تجربه و سابقه ی ذهنی خوشایندی در ذهن آنان ایجاد نمایند و بین مفاهیم دینی و ذهن کودکان و نوجوانان ارتباط قوی برقرار کنند.

 

روش بصیرت بخشی

در مکتب تربیتی اسلام برای بهره مندی بیشتر از دین و حاکم ساختن آن برحیات عادی و مبارزه با دیانت تقلیدی و تحدید و تعدیل آن، ابتدا همگان را دعوت به تفکر و تعقل در مفاهیم و مبادی دین و کشف حقانیت دیانت الهی از میان ادیان سنتی و موروثی می نماید و از تقلید کورکورانه از آبا و اجداد به شدت منع کرده، می فرماید:

«إنّ شرالدّواب عند الله الصّمّ البکم الذین لا یعقلون»[40]بدترین جنبندگان نزد خداوند کسانی هستند که تعقل نمی کنند و از استماع و اظهار حق عاجز و ناتوان هستند.

 یکی از محورهای اساسی در ارائه ی مفاهیم دینی، توجه به روش معرفت و بصیرت می باشد، بصیرت به معنای نوعی آگاهی عمیق و گسترده است که نتیجه ی آن ایجاد پیوند بین انسان و واقعیت مورد نظر می باشد. در قرآن کریم نیز این روش مورد تصریح قرارگرفته است:«قد جاءکم بصائر من رّبکم فمن أبصر فلنفسه و من عمی فعلیها»[41]به راستی رهنمود هایی از جانب پروردگارتان برای شما آمده است پس هر که به دیده ی بصیرت بنگرد به سود خود او، و هر کس از سر بصیرت ننگرد به زیان خود او ست.

بنابر این شخصیت های انیمیشن ها باید دارای بصیرت بوده تا بتوانند مفاهیم دینی را با درک عمیق و روشن بینی به کودکان و نوجوانان ارائه نمایند چرا که اگر بصیرت و آگاهی عمیق  نداشته باشند نمی توانند تکالیف الهی را با معرفت بشناسند و بشناسانند. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله از سوی خداوند مأمور می شود به صراحت اعلام کند که «حرکت او و پیروانش بر مبنای بصیرت و روشن بینی است». خداوند متعال در قرآن می فرماید:" قل هذه سبیلی أدعوا إلی الله علی بصیره أنا و من اتّبعنی…"[42]بگو : این است راه من، که من و هرکس پیروی ام کرد با بینایی به سوی خدا دعوت می کنم.

سوق دادن به سوی نور و روشنگری درون انسان ها که وظیفه ی پیامبران الهی بوده، بر مبنای روش بصیرت صورت می گرفت. چرا که در شناخت بر مبنای بصیرت، آگاهی و تعقل، انحراف و کج روی نخواهد بود. لذا آگاهی بخشی عمیق نسبت به هدف از خلقت و آفرینش انسان ها ، نقش دین در زندگی و چرایی عبادت و تأثیر رعایت ارزش های دینی در زندگی کودکان و نوجوانان، بصیرت، بینش و دگرگونی درونی در آنان ایجاد کرده و این تحول باطنی در آن ها موجبات تغییر رفتار و ترغیب کودکان و نوجوانان به مسائل دینی را خواهد کرد. چرا که  بصیرت، در حدِ کودکان ونوجوانان، نگاه آنان را از سطح وپوسته ی حوادث گذرانده وبه عمق وباطن آن ها می رساند.

 

روش قصه گویی

داستان و قصه یک وسیله ی رایج و عمومی در میان همه ی اقوام و ملل  بوده  است  بنابر این  می توان مفاهیم دینی مورد نظر در ضمن تشویق، محبت، الگوبودن و بصیرت بخشی را در قالب این روش به احسن وجه در دل  کودکان و نوجوانان نهادینه کرد.

قصه در قرآن کریم، بازگو کردن سرگذشتی است که از واقعیات عینی حیات بشرحکایت دارد، تا برای آیندگان عبرتی باشد. قرآن خودش را به عنوان یک منبع داستان معرفی نموده و می فرماید:" وکلاًّ نّقص علیک من انباء الرسل ما نثبّت به فؤادک و جاءک فی هذه الحق و موعظه و ذکری للمؤمنین."[43]ما اخبار پیامبران را به صورت قصه برای تو بیان می کنیم تا به قلب تو آرامش دهیم و به این و سیله حق آشکار می گردد و برای مؤمنین موعظه و تذکرخواهد بود». و هر یک از سر گذشت های پیامبران (خود )را که بر تو حکایت می کنیم، چیزی است که دلت را بدان استوار می گردانیم، و در این ها حقیقت برای تو آمده، و برای مومنان اندرز و تذکری است.

بهتر است در قصه ها ی کارتونی از طریق گفتن حقایق و احیای تفکر دینی صحیح بر مبنای زدودن خرافات، با القاء غیرمستقیم، مفاهیم  سبک زندگی  آموزش داده شود.

قصه گویی روشی است که به وسیله ی آن می توان به طور غیر مستقیم در اعماق روح کودک و نوجوان تأثیر گذاشت. به عنوان مثال بازیگران و شخصیت های کارتونی می توانند، ضمن بیان وقایع و اتفاقات مهم و واقعی تاریخ صدر اسلام، روح  کودکان و نوجوانان را به همراه خویش تا زمان زندگی حضرت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه ی معصومین علیهم السلام ببرند، و الگوهایی را برایشان مجسم سازند تا کودکان و نوجوانان از گفتار و رفتارشان سرمشق گرفته و پیروی کنند.«تأثیرات قصه و داستان غیرمستقیم و نا مرئی است. به طور غیر مستقیم راه را نشان می دهد و هدایت می کند، عبرت می دهد، موعظه می کند، تشویق می  نماید، می ترساند، امیدوار می کند، همه ی این ها به طور غیر مستقیم القا می شود و به همین جهت پایدار خواهد بود.»[44] در واقع شنیدن قصه یکی از کارهای مورد علاقه ی کودکان و نوجوانان است (به ویژه اگر همراه با تصاویر متحرک و معنا دار باشد ). آن ها با هیجان زیاد داستان را  دنبال کرده  و خود را در اختیار قصه گو قرار می دهند که به صورت غیرمستقیم تأثیرات لازم را می پذیرند.

 قصه، نه تنها پیام های مفیدی برای کودکان و نوجوانان دارد، بلکه اگر به گونه ای جذاب و مناسب طراحی و بیان شود، آنان می کوشند خود را با شخصیت های قصه همانند کنند.[45]

نتیجه گیری

 سازندگان انیمیشن ها می توانند با تولید داستان های مذهبی و دینی، زمینه ی نهادینه کردن آموزه های دینی و سبک زندگی سالم را در کودکان و نوجوانان فراهم نموده و در مسیر شناخت و تعالی آنان قدم بردارند و با ایجاد زمینه ی علاقه و انگیزه در انجام مسایل معنوی، نوعی اشتیاق در آنان ایجاد شده و از انجام اعمال دینی احساس رضایت می کنند و در نتیجه، این رضایت باعث درونی شدن رفتار های دینی و عمل اخلاقی در آن ها می شود. که در این رابطه به چند نکته ی مهم اشاره می گردد:

1-   نسل پیشین در مقابل نیاز های نسل کودک و نوجوان درک درستی داشته و در مقابل آن احساس مسئولیت داشته باشد.

2-   در تولید برخی از کارتون ها برای کودکان و نوجوانان، اهتمام خاصی به القای مفاهیم اساسی دین اسلام مانند اصول اعتقادات ، اخلاق و مناسک و فروع دین که همراه کودکان و نوجوانان از سنین تکلیف تا آخر عمر می باشد،  داده نمی شود. لذا  این مسئله پیش خواهد آمد که در آینده عمل به دین و مفاهیم آن کمتر شده و سبک زندگی به سمت ناهنجاریها و ضد ارزش ها سوق داده شود.

3-   شکل گیری شخصیت دینی به معنی برخورداری از ویژگی های خاص مطابق با معیارهای تعالیم دینی مرهون آموزش های مستقیم و غیر مستقیم در هریک از جنبه های معرفتی انسان ها است که از بستر خانواده با عملکرد مثبت والدین و امور تاثیر گذار آغاز و در مدرسه، دانشگاه و جامعه استمرار پیدا می کند.

4-   کارتون ها، بازی های رایانه ای، برنامه های تلویزیون به طوراعم، برنامه های کودک ونوجوان به طوراخص وکتاب ها، از جمله ی محیط های غیر مستقیم می باشند که در یاد دادن، انتقال و القاء سبک زندگی و پرورش نسل نو، فوق العاده موثر خواهد بود.

5-   انیمیشن ها به جهت داشتن فضای فانتزی و برخورداری از رنگ آمیزی های متنوع مورد توجه و جالب، از جذاب ترین و دوست داشتنی ترین برنامه ها برای کودکان و نوجوانان هستند.لذا انتخاب قالب هنری، اعتقاد و اعتنا به مفاهیم دینی، اصلی مهم و اساسی در ارائه ی این گونه مطالب به کودکان و نوجوانان به شمار می رود.

6-   وجود نیازها و امکانات ویژه در کودکان و نوجوانان و داشتن ذهنی شفاف و زود جذب، نگه دارنده با تاثیر پذیری عمیق، ماندگار و پردامنه، منقاد وآینده ساز، ولی کم تجربه، پاک وخالی الذهن بودن از رذایل ومنکرات، شتاب کننده ی در کارهای خوب و خیر و دارای قلبی لطیف و آماده ی پذیرش هر بذری موجب می شود که به آنان توجه بیشتری گردد

7-   اصول دین در اسلام، تفکر، چگونه اندیشیدن و معتقد بودن بر مبنای اندیشه ی صحیح،  فطرت الهی، اعتقادات درست و بصیرت پیداکردن بر اساس دین حق را در انسان ها رشد می دهد. شناخت اصول دین به صورت تحقیقی و استنباطی از ضروری ترین، واجب ترین و ارزنده ترین مسائل برای تک تک انسان ها، بویژه برای کودکان و نوجوانان بوده و پایه های تمامي مباحث اعتقادی دین می باشد. زیرا انجام تکالیف و عمل به احکام الهی، سعادت دو جهان، اصلاح اخلاق و  همه ی رفتار ها و اعمال انسان و ایجاد سبک زندگی متعالی و بالنده دینی در گرو آن است و این از طریق رسانه ها مورد تاکید می باشد.

 


[1]. سوره ی مبارکه ی فصلت آیه ی شریفه ی 33

[2]. مقام معظم رهبري حفظه الله تعالی. سخنرانی تاریخ 26/2/85www.mahdaviat-conference.com/prtfi1d1aw6dj.giw.html

[3]. مرکز آمار ایران1385 .www.amar.org.ir

[4]. قربانی، ولی، 1380، بررسی نیازهای اطلاعاتی دانش آموزان دبیرستانی شهر مشهد و ارزیابی توانایی مجموعه کتابخانه ها در بر آوردن این نیازها، کتابداری و اطلاع رسانی ، ص31

[5]. آزاد، اسد الله، 1377، نقش شعر ، داستان و افسانه های عامیانه در تکوین شخصیت کودکان و نوجوانان ، کتابداری و اطلاع رسانی ص107

[6]. عرب باغی ، حسین ، دعایم الاسلام، آفتاب، ج1 ، ص83،  بی تا

[7]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت، ج1، ص224،

[8].اگر مردم زیبایی های سخنان ما را بشناسند ، از ما پیروی خواهند کرد شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا ، ج1، ص275، ح69، باب28.

[9]. اَلْعِلْمُ في‌الصِّغَر كالنَّقْشِ في‌الحَجَر/ یادگیری و تعلم در کودکی مانند نقش و حک کردن روی سنگ است.(کراجکی، ابوالفتح، کنزالفوائد، انتشارات دارالذخائر، قم، ج1، ص319)

[10]. عَلَيْك بِالاَحداثِ، فَاِنَّهُم اَسْرَعُ اِلي كُلِّ خَيرٍ/ نوجوانان را دریابید که آن ها  به هر خیر و نیکی  پیشی گیرنده هستند. (کلینی،محمد بن یعقوب ، اصول کافی،دار الکتب الاسلامیه ، تهران ،1365، ج3 ص21)

[11]. اُوصيكُم بِالشبّانِ خَيراً فَاِنَّهُم اَرِقُّ اَفْئدَةً. / شما را سفارش می کنم که با نوجوانان  به نیکی و خوبی رفتار کنید که آنان دلی رقیق و لطیف دارند. (قمی، حاج شیخ عباس، سفينة البحار، ج2، ص176)

[12]. امام علی علیه السلام  در سفارش های خود به امام حسن علیه السلام می فرمایند : قلب و دل نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده ی پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود . پس در تربیت تو شتاب کردم.

[13]. حکیمی،محمود و کاموس، م‍ه‍دی۱۳۸۳، مبانی‌ ادبیات دینی‌ ک‍ودک‌ و ن‍وج‍وان‌ ویژه ادبیات دینی، انتشارات آرون، ‌ص507‏

[14].محدث نوری، میرزا حسین، 1408 ، مستدرک الوسائل ، موسسه آل البیت، ج15، ص137

[15]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج32، ص447

[16].معین، دکتر محمد، فرهنگ فارسی ، 1380 ،جلد 1  ،انتشارات امیر کبیر،چاپ 17، ص178

[17]. همان ، ص35.

[18].رحمان دوست مصطفی، 1368،ادبیات کودکان و نوجوان شرکت چاپ و نشر ایران ص143

[19].قزل ایاغ ،ثریا ،پاییز 1378 ،(پاسخ های 10 کارشناس و نویسنده به 6 پرسش در مورد ادبیات دینی کودک و نوجوان )ص 59

[20]. حکیمی، محمود و کاموس، م‍ه‍دی۱۳۸۳، مبانی‌ ادبیات دینی‌ ک‍ودک‌ و ن‍وج‍وان‌ ویژه ادبیات دینی، انتشارات آرون، ج1، ‌ص541‏

[21]. سید آبادی، علی اصغر، 1378، ادبیات کودک و رویکردهای جدید به دین، پژوهشنامه ی ادبیات کودک و نوجوان، 5، ص14

[22]. مدد پور، محمد، 1378، چند پرسش در باب ادبیات دینی کودکان. حقیقت آزادی و عالم کودکی، پژوهشنامه ادبیات کودک،5، ص68

[23]. مصباح یزدی، محمد تقی، 1373،‌ آموزش عقاید، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، جلد 1-2  ، صص62و63.

[24]. محمد تقى، مصباح یزدى، 1373، آموزش عقاید، ج  2و1، ناشر مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، ص11و12

[25].الهامی نیا ، علی اصغر، 1384، سیره ی اخلاقی - تربیتی امام خمینی، انتشارات زمزم، صص163و164

[26]. نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، 1386، انتشارات الهادی حکمت، ۳۶۸

[27]. کلینی، محمد ابن یعقوب، 1413، الکافی، دار الکتب الاسلامیه،ج1، ص297

[28]. شیخ مفید، محمدبن نعمان، 1413، الارشاد، کنگره شیخ مفید، ص89

[29]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء، ج23، ص143

[30]. حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 14، ص450

[31]. همان

[32]. محدث نوری، میرزا حسین، 1408، مستدرک الوسائل، موسسه آل البیت، ج17، ص388

[33]. همان، ج28، ص39

[34]. www.hawzah.net/fa/book/bookview/45270/24083

[35]. احمدی، احمد،۱364، اصول و روش های تربیت در اسلام ، انتشارات واحد فوق برنامه بخش فرهنگی جهاد دانشگاهی ، ص ۱۴۳

[36]. سوره مبارکه ی احزاب، آیه ی شریفه ی ۲1

[37]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت،ج ۵، ص ۱۷۸

[38].حمیری، عبدالله بن جعفر 1371، قرب الاسناد، انتشارات موسسه آل البیت علیهم السلام ،ص ۳۹

[39]. آمدی ، عبدالواحد،1382، غرر الحکم و درر الکلم، انتشارات امام عصر علیه السلام، ص36، حدیث 377.

[40]. سوره ی مبارکه ی انفال، آیه ی شریفه ی ۲۲

[41]. سوره ی مبارکه ی انعام، آیه ی شریفه ی ۱۰۴

[42]. سوره ی مبارکه ی یوسف، آیه ی شریفه ی ۱۰۸

[43]. سوره مبارکه ی هود، آیه ی شریفه ی ۱۲۰

[44]. امینی، ابراهیم،۱۳۷۹، اسلام و تعلیم و تبیت ، انتشارات انجمن اولیا و مربیان ج ۲، ص ۱۹۵٫.

[45]. مجموعه مقالات نماز و خانواده،۱۳۸۶، ج ۱،ص ۲۴۹

+ نوشته شده در  شنبه بیستم تیر ۱۳۹۴ساعت 8:20  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  | 

مقاله ی پذیرفته شده در نخستین همایش بین المللی سیره نبوی در طب

 (دانشگاه علوم پزشکی شیراز)

 

اهمیت تغذيه­ی­ جسمی و روانی کودک از منظر آیات و احادیث

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی1*، دکتر مجید اصغری2و3

 

1مرکز تحقیقات طب و دین، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم، ایران.

2مرکز تحقیقات طب سنتی، دانشکده طب سنتی، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم، ایران.

3مرکز تحقیقات کارآزمایی بالینی طب سنتی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.

چکیده

   سلامتی و تندرستی از دوران نوزادی و کودکی با تغذیه­ی مناسب، بهداشت و محیط سالم به خصوص کانون گرم خانواده شروع می شود. ساعات بدو تولد زمان طلایی برای سلامتی شیر خوار بوده که خوراندن آغوز به نوزاد بنا به نظر اکثریت علمای اسلام و دانشمندان علوم پزشکی، واجب و لازم است. رشد جسمی و فکری همزمان و هماهنگ کودکان، مد نظر قرآن و مبانی اسلامی بوده و احادیث بسیار زیادی در این راستا به دست ما رسیده است. هم­چنین، سرمایه گذاری برای پرورش کودکان طبق دستورات اسلام عزیز موجب پرورش مغزهایی خواهد شد که تاثیر گذار در رشد و توسعه­ی بهینه در تمامی ابعاد خواهد بود. اهتمامی که دین مقدس اسلام بر نقش و اهمیت تغذیه به ویژه در خردسالی قائل است در هیچ یک از ادیان و مکاتب بشری دیده نمی شود. چرا که آیین و روش زندگی و رشد انسان را فقط و فقط خداوند متعال که سازنده و تکوین­گر آدمی است، تهیه کرده و به وسیله­ی پیامبران در اختیار بشریت قرار داده است.

در مطالعه حاضر که از طریق بررسی و غور در قرآن کریم، کتب اربعه، بحار الانوار و نیز مفاتیح الحیاه، جامع احادیث پزشکی، نهج الفصاحه و... انجام شد، به این مبانی دست پیدا کردیم که: تغذیه ی جسم در مسیر رشد و تغذیه روح است، حفظ کرامت انسان از نوزادی مورد توجه می باشد، تغذیه با شیر مادر بهترین و با برکت ترین غذای نوزاد با شرایط معتبر در روایات است، گناه از عوامل خنثی کننده غذای روح محسوب می شود، وظایف پدران و مادران در تغذیه و رشد ذهنی و جسمی کودکان و التزام عملی برای به کاربردن واژگان صحیح ارتباط با آن­ها بسیار مورد تاکید است.

بنا بر نتایج به دست آمده در راستای تغذیه­ی معنوی و بدنی و رسیدن به جامعه سالم و ایده آل اسلامی و تمدن مطلوب جهانی نکات و دستورالعمل های بسیار مهم و نورانی و جامع را در زمینه­ی تغذیه از همان ابتدای انعقاد نطفه باید عملی کرد تا در تکون جامعه­ی سالم و عاری از بیماری های روحی و جسمی با داشتن بدن و جان سالم در مسیر خدمت به خلق خدا بوده و در طریق اطاعت محض پروردگار متعال قرار گرفت.

 

واژگان کلیدی: قرآن، احادیث سلامتی، کودک، تغذیه، شیر مادر، سلامت جسم و روح

 

 

 

 

 

 

مقدمه

وجود نیازها و امکانات ویژه در، کودکان از جمله قرار گرفتن در مسیر رشد سریع جسمی و داشتن ذهن شفاف و زود جذب، نگه دارنده با تاثیر پذیری عمیق، ماندگار  و پردامنه،  و دارای  قلبی لطیف و آماده ی پذیرش هر بذری موجب می شود که  به آنان از جهت تغذیه ی جسمی و روحی توجه بیشتری گردد. چون ایام کودکی دوران شکل گیری شخصیت  روحی و روانی و جسمی آنان است.

با توجه به رشد روز افزون دانش بشری در رشته های گوناگون و ضرورت هماهنگی بین تمام نیازهای کودکان به ویژه، نیازهای معنوی،  شناختی و روانی آنان و نیز حفظ اصالت های دینی، فرهنگی و ملی، لزوم عمل به دستورات ریز و حتی به ظاهر جزئی در راستای تغذیه ی روحی و جسمی کودکان جهت مصون سازی، بیش از پیش احساس می شود. اگر غذاهایی که به کودکان و نوجوانان داده می شود شبهه ناک و یا خدای ناکرده حرام بوده و مباح و طاهر نباشد و یا پیام ها و برخوردها مسموم و گمراه کننده باشد این احتمال وجود دارد که کودکان به تدریج دچار لغزش شده و به تکذیب و کفر کشیده شوند (ثم کان عاقبه الذین اساوا السوای ان کذبوا بایات الله و کانوا بها یستهزئون (1). آنگاه فرجام کسانی که بدی کردند بسی بدتر بود چرا که آیات خدا را تکذیب کردند و آن ها را به ریشخند گرفتند).

برای تربیت[i] و رشد کودکان ، باید تابع اصول و ضوابط خاصی بود تا اثرات مثبت بر رفتار آنان بر جای بگذارد. و این میسر نمی گردد مگر آنکه، والدین با شناخت و درک کاملِ نیازهای روحی و روانی کودکان، اقدام به تربیت و هدایت آنان از بدو تولد نمایند. تا جان کودکان طراوت پیدا کرده و روح شان به افق های شفاف و روشن پرواز کند و ضمیر پاک آنان شکوفا و بارور گردد. این امور باید در برگیرنده ی آیینه ی اندیشه ها، باورها و عظمت روحی و معنوی یک فرد مسلمان باشد و سرمایه ی بزرگ و پر مایه را به یادگار بگذارند. پدر و مادر باید  با تمام قوا و امکانات، قیام به جهاد کرده و در راستای تغذیه ی نوزادان و کودکان با احتیاط، حساسیت و هوشیاری بیشتری عمل نمایند و به دستورات و ارشادات متجلی در قرآن، احادیث و سیره ی نبی اکرم صلى الله عليه وآله وسلم و جانشینان حقیقی آن رسول گرامی طوری عمل نمایند که موجبات تجلّی فطرت و شخصیت  همه جانبه ی کودکان را  فراهم آورده و  در مسیر به فعلیت رساندن استعدادهای درونی و نهانی آنان کاملا موثر عمل کنند تا آنان با میل و رغبت و اشتیاق، به قرب الی الله و انجام فرائض دینی گرایش پیدا کنند[ii].

 

تغذیه جسمی و روحی توامان

 اهتمام در تغذیه جسمی بدون توجه به تغذیه ی روحی و یا بالعکس و پرورش برخی استعدادها و مهمل گذاشتن برخی دیگر یا مبارزه کردن با آن ها و یا استفاده کردن از ادبیات غیر دینی، عدم تعادل ایجاد کرده و کودکان را در آینده ی نه چندان دور به صورت موجودی خطرناک و یا کاملا منفعل و دارای اختلالات روحی و روانی درمی آورد. چرا که مغز کودک با کمک حواس موجود در بدن، همچون دوربین عکاسی است که از هر چیزی که در برابر آن قرار می گیرد، عکس بر می دارد و از همه مهمتر حتی در دوران جنینی صدا ها را می شنود و در حد درک خود تجزیه و  تحلیل می نماید از این رو مستحب است وقتی طفل در رحم مادر قرار دارد وی را با آیات قرآن آشنا ساخته زمانی که متولد می شود در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه بخوانند (2)، تا ندای الله اکبر و لا اله الا الله و یگانگی خدا از همان ابتدای تولد در جان و دل کودک نهادینه شده و زندگیش با الله شروع و ادامه پیدا کرده و با الله پایان پزیرد و او را در مسیر توحید قرار دهد تا چراغ حقیقتی که در وجودش است روشن تر و پر فروغ تر شده و از دریای معارف طرفی ببندد و از مکائد و حیله های شیطان در امان باشد. لذا تنها به تغذیه ی جسمی چسبيدن و به تغذیه ی روحی نپرداختن يا بالعكس اشتباه بزرگي است كه جبران ناپذير مي باشد. چرا كه اين عوامل باهم سعادت و شقاوت دنيا و آخرت انسان ها را مي سازند. پس بايد جامع و آگاهانه عمل كرد و انتخاب بر اساس وظایف دینی و اولويت ها باشد و تشخيص اولويت ها و وظائف واقعي در شرايط مختلف متفاوت و ضروري است.   

 

پاداش خدمت به جان انسان

  ارزش کار پدران و مادران در صورتی که در جهت قرب الی الله و شکوفا کردن وجدان اخلاقی با تغذیه ی مناسب جسمی و معنوی باشد بسیار زیاد است و خدمت گذاری به روح و عقل انسان ها با خدمت گذاری به بدن آنان به هیچ وجه قابل مقایسه نیست حضرت پیامبر صلی الله علیه و اله وسلم در رابطه ی با  ارزش خدمت کردن به بدن می فرمایند یا علی اگر یک نفر، گرسنه ای را سیر کند ثواب بنده آزادن کردن دارد اما در راستای خدمت به جان و مهیا کردن هدایت حتی یک انسان روایت است که :

پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله وسلم خطاب به حضرت على عليه السلام فرمود:

لأََنْ يَهْدِىَ اللّهُ بِكَ رَجُلاً واحِدًا خَيْرٌ لَكَ مِمّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ (3).

در صورتى كه خداوند يك نفر را به دست تو هدايت كند، بر آنچه آفتاب بر آن می تابد بهتر است.

بنابر این اگر والدین ، فرزندان خود را از همان بدو تولد با سیره و روش نبی اکرم صلی الله علیه و آله رشد بدهند و کودک تجلی عملی اعتقاد و باور دینی را در پدر و مادر خود ببیند، زمینه های پذیرش آن باور، در وجودش بیش تر فراهم شده و عمل به دستورات دینی با اشتیاق خواهد بود.

 

 سیره ی نبوی از دیدگاه قرآن و معصومین علیهم السلام

در قرآن کریم استفاده از الگو و اسوه به عنوان یکی از مهمترین روش های تغذیه ی روحی و جسمی مطرح است. در جایی که صراحتاً رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را  در این راستا ، به عنوان الگو معرفی می کند و می فرماید:

« لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجو الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیرا» (4). قطعا برای  شما  در (اقتدا به) رسول خدا صلی الله علیه و آله سر مشقی نیکو است : برای آن کسی که به خدا  و روز باز پسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند.

 حضرت علی علیه السلام  می فرماید:

«به سیرت پیامبرتان اقتدا کنید که برترین سیرت است و به سنت او بگروید که راهنماترین سنت است» (5).

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به عنوان الگویی شایسته برای اصحاب بود که چگونگی  برخورد و احترام به کودکان و تغذیه ی جان آنان را از این روش به آن ها می آموخت.

امام صادق علیه السلام  فرمودند:

حضرت پیامبراكرم صلی الله علیه وآله دو رکعت آخر نماز ظهر را بدون مستحبات ، به سرعت خواند ، مردم پرسیدند : یا رسول الله چه کاری پیش آمده است ؟ فرمودند: مگر صدای شیون و گریه ی کودکان را نشنیدید؟ (7،6).

هرگاه امام حسن و امام حسین علیهما السلام بر حضرت پیامبراكرم صلی الله علیه وآله وارد می شدند حضرت از جا بر می خواستند و آنان را در آغوش می گرفتند و بر دوش خود سوار می کردند (8).

 پيامبر صلى‏الله ‏عليه‏ و ‏آله هر روز صبح بر سر فرزندان و نوه‏هايشان دست [نوازش] مى‏كشيدند.

 

به کاربردن بهترین واژگان در ارتباط صحیح و تغذیه روحی با حفظ کرامت انسان

روایات زیادی از معصومین علیهم السلام مطرح است که دستورات و تاکید های بسیاری در راستای تغذیه ی روحی، رشد شخصیت، احترام به عزت و کرامت کودکان در راستای ارتباط سالم مطرح فرموده اند از جمله:

قره عینی[iii] (نور چشمم)، بهجه قلبی[iv] (سرور و شادمانی قلبم)، نور بصری[v] (نور چشمم)، سرور قلبی[vi] (شادمانی دلم)، تقر عینی[vii] (روشنایی بخش چشمم)، روعه فوادی[viii] (قوت قلب من)، حبیبی[ix] (دوستم)، حبیبه قلبی[x] (دوست دلم)، روحی[xi] (جانم)، اعز عندی[xii] (عزیزترین نزد من)، یثلج قلبی[xiii] (آرامش دهنده دلم و شادی بخش قلبم) ریحانی[xiv] (گل من)

 

ارتکاب حرام و گناه غذای روح را بی ثمر می کند

يكي از مسائل عيني اين است كه: گناهان براي انسان مشكلاتي را به صورت كوتاه مدت، بلند مدت، ملموس، غير ملموس، دنيوي، اخروي، فردي و اجتماعي ايجاد مي كنند. هر گناهي به مناسبت گستره ی آن گناه، بر روي فرد تاثير مي گذارد. يكي از اموري كه زمينه ی محروميت ها و نا بساماني ها را ايجاد مي كند گناه است ممكن است كسي در بخشي از زندگيش موفق باشد ولي در بخشي ديگر به دليل عدم اداي وظيفه و يا ارتكاب معصيت موفق نباشد، گناه حتي نا خواسته هم باشد آثار وضعي خود را مي گذارد. اگر انسان در تمام مجموعه ها و ابعاد زندگي  يك مسير سالمي را داشته باشد بايد نسبت به همه ی آن فضاها وظيفه اش را با اولويت و در حد تعادل ادا كند. خداوند متعال حدودا سي و سه گناه را در قرآن كريم مطرح فرموده كه بعضی از اعمال برخي از نتايج را دارد. به عنوان مثال كسي كه در مسير گناه قرار بگيرد «والله لا يهدي القوم الفاسقين» شامل حالش مي شود و چنین شخصی، از اهل شقاوت خواهد بود، از حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله  سؤال شد علت و علامت شقاوت چيست ؟ فرمود: الاصرار علي الذنب. گناه تنفر ايجاد کرده و دل را مي ميراند.

 

حفظ عزت و حرمت نوزاد در حین تغذیه

حفظ کرامت حیات نوزاد بهترین نوع از تغذیه روحی و جسمی است و از زمانی که جنین در شکم مادر قرار دارد شروع شده و به محض تولد، غذایش در بهترین، بالاترین و محترمانه ترین قسمت از بدن مادرش با ظرافت های خاص و بسیار حکیمانه تدارک دیده می شود تا مادر ضمن حفظ کرامت و عزت کودکش با احترام کامل غذای مورد نیاز بچه اش را به وی بدهد و چشم در چشم و صورت در صورت با تبادل اطلاعات و عواطف چشمی هم تغذیه ی روحی شود و هم به جسمش غذا برساند اگر محل تغذیه کودک فرضا در سرانگشتان پا بود بچه چه اندازه تحقیر و کم شخصیت می شد؟ و چه اندازه تغذیه ی او با مشکل مواجه می گردید و چقدر از عواطف مادری بی بهره می شد و حفظ بهداشت و ارائه ی غذای سالم به نوزاد و کودک بسیار مشکل و سخت می شد خداوند متعال انسان را کرامت بخشید و فضیلت  و برتری داد به همه ی موجودات و حیوانات. حیوان چون حیوان است محل تغذیه اش نیز در پست ترین جا قرار گرفته است اما انسان چون عزت و عظمت دارد و  با فطرتی پاک  زاده می شود این گونه مورد رحمت و گرامی داشت خداوند متعال قرار گرفته است.

 در آغوش گرفتن، بوسیدن و ابراز محبت توسط والدین به ویژه مادران، استرس و احساس نا امنی نوزادان و کودکان را فرو می نشاند. شیر دادن به کودک با بزرگواری و نهایت بخشندگی و احترام باشد که در بغل گرفتن و شیر دادن به نوزادان و کودکان بهتری نوع تکریم از آنان است . عدم شیر دادن مادر موقع بد اخلاقی و ناراحتی، چرا که رفتار و افکار زن شیر ده توسط شیرش در تغذیه جسمی و روحی کودک تاثیر می گذارد. باید تمام توجه مادر موقع شیر دادن به کودک ش باشد. بایدگریه های کودکان را جدی گرفته و در کوتاه ترین فرصت پاسخ داد تا آرامش خود را دوباره بدست آورده و سبب آزرده شدن روح لطیف و پاکشان نگردد اگر نوزاد پسر است تا روز هفتم به نام محمد نامیده شود و بعد از آن با اسامیی که نشانگر عبودیت الله باشد نام گذاری گردد.اگر اسامی محمد ، احمد ، علی، حسن ،حسین، جعفر، طالب، عبدالله برای نوزادان پسر و فاطمه برای دختر انتخاب شود آن خانه برکت خواهد داشت. از القاب دادن لقب های بد و مشمئز کننده برای نوزادان پرهیز شود بلکه آنان را از همان بدو تولد باید محترمانه صدا زد. و باید در نهایت فروتنی، عطوفت و نرمی به کودکان سلام داد.

 

تغذیه ی جسم مقدمه ی رشد جان

تغذیه ی جسمی باید در مسیر رشد تغذیه ی روحی باشد در این راستا است که امیر بیان حضرت علی علیه السلام می فرمایند «قو علی خدمتک جوارحی» (9) تا جان و جسم انسان هدفدار گردد. بنابر این هر انسانی علاوه بر نیاز به غذاهای جسمی و مادی به تغذیه ی روحی و روانی نیز شدیدا نیازمند است و پاسخ به نیازهای جسمی در راستای نیازهای روحی بهترین نوع پیشگیری از ابتلای نوزادان و کودکان به ناهنجاریهای بدنی و روانی در ایام زندگی مخصوصا کهنسالی است یعنی شاکله ی جسمی و رفتارهای دوران های بعدی از همین بدو تولد ریخته می شود. در این راستا سخنان پرنغز و سیره ی نبی گرامی و ائمه اطهار علیهم السلام (بعد از غروب خورشيد نبوت اسلام با ارتحال پيامبر صلى الله عليه و آله، ماه تابناك ولايت بر انديشه ی شب‏زده ی بشر خاكى تابيد و شيعيان، على عليه السلام و فرزندان معصوم آن حضرت عليهم السلام را براى چگونه زيستن شخصى و اجتماعى پذيرفتند.) را نصب العین خود قرار داده و به اندازه ی وسع و ظرفیت محدود خود از دریای بیکران وحی طرفی بسته و از غور در اقیانوس علم و ادب ائمه ی معصومین علیهم السلام ، پرکاهی به دوست داران دانش و ادب تقدیم می گردد .

 

ارزش شیر مادر و شرایط رشد دهنده ی آن در روایات

هیچ شیری که کودک با آن تغذیه می کند از شیر مادر با برکت[xv] تر نیست.

شیر دادن به کودک با بسم الله الرحمن الرحیم شروع شده و تغذیه ی کودک با شیر مادر به قصد و رضایت خدا باشد. شیر خوردن با مکیدن کودک از سینه صورت پذیرد پس دوشیدن شیر و ریختن آن در دهان کودک این تاثیر را نخواهد داشت. با اراده و میل شیر داده شود بنابر این شیر دادن مادر با اجبار و بی میلی، موجبات رشد ذهنی و جسمی کودک را آن چنان که باید فراهم نخواهد کرد. خوردن شیر از سینه ی مادر غذای روح کودک را نیز تامین خواهد کرد. مکیدن شیر توسط نوزاد یا کودک به طورکامل باشد یعنی بچه به میل و رغبت خودش بعد از سیر شدن سینه ی مادر را ترک کند نه با اجبار و کشیدن سینه از دهان کودک. از دادن و خوراندن چیز نجس و حرام به کودک پرهیز شود. فرزند ی که از حرام متولد شده باشد آثار برکت را نخواهد داشت. انجام دادن کاری آرام بخش توسط مادر، قبل از شیر دادن به کودک، مانند قرآن خواندن ، وضو گرفتن، استراحت کردن و قدم زدن و نیز گفتن ذکر موقع شیر دادن مایه ی آرامش روح و روان کودک بوده و موافق با فطرت و نهاد او است. دوری جستن از عصبانیت و اضطراب مخصوصا موقع شیر دادن به کودک توصیه می گردد (10).

 

تاثیر رنگ شاد و بوی خوب در تغذیه و رشد ذهنی و جسمی

   استفاده کردن مادر از لباس های تمیز و رنگ شاد در محیطی شاد، بانشاط، تمیز و روشن و استعمال عطر ملایم و مناسب موقع شیر دادن به کودک  و نیز استفاده کردن مادر از سبزیجات طعم دار و سالم مورد تاکید روایات می باشد (12،11).

 

پاداش مادر شیردهنده

پاداش آرام کردن کودکی که گریه می کند توسط والدین، بهشت تا حد رضایت آنان است. زمانی که یک نوبت تغذیه جسمی و روحی فرزند (شیر دادن) تمام می شود گناهان مادر بخشیده می شود. و فرشته ای می گوید: «عمل را از نو آغاز كن كه بى‏ترديد، آمرزيده شدى». شیری که از حرام تولید شود یعنی مادر از ماکولات و مشروبات حرام استفاده کرده باشد برکت نخواهد داشت بوسیدن مادر کودکش را موجب آرامش خود مادر و نشاط و سرحال بودن مادر را به همراه دارد. مادرانی که با فرزندان خود مهربان هستند اهل بهشت می باشند (13).

 

مهمترین وظایف مشترک پدر و مادر

 پدر نیز در صورت امکان موقع شیر خوردن کودک، فرزندش را نوازش و مورد محبت و لطف خود قرار دهد. محبت (فیزیکی و کلامی) والدین به کودکان بهترین غذا برای آنان می باشد. محبت یک تعامل دو طرفه است هم مادران و پدران و هم کودکان از آن بهره می برند محبت فرزندان را مطیع والدین قرار می دهد. روابط خانوادگی مناسب و عاری از توهین و خشونت و نداشتن رابطه ی سرد پدر و مادر از بسیاری از  بیماری های جسمی و روحی و روانی پیشگیری می کند. والدین سعی کنند رابطه ی شان با کودکان شان از لحاظ کلامی غنی و از نظر عاطفی حمایت گرانه باشد. برای پدر و مادر تغذیه ی روحی کودک بهتر از صدقه دادن است. و بهترین اعمال برای والدین دوست داشتن حقیقی فرزندان است. والدینی که خیر خواه فرزندان خود هستند دوست داشتنی ترین بندگان خدا بوده و از بهترین مردم حساب می شوند. بازی کردن با کودک و خود را به کودکی زدن نوعی تغذیه محسوب می شود بازی برای رشد اجتماعی، عاطفی، فیزیکی و شناختی کودک اهمیت دارد. گرچه محبت در طول عمر سرمایه ی بقاء وحیات انسان ها بوده و ضمانت تغذیه و سلامتی روح است ولی تا 7 سالگی بیشتر مورد نیاز می باشد. لمس نوزاد و کودک و ابراز محبت و عشق به آنان در سلامتی روح و جسم شان بسیار مهم است.داشتن روحیه ی سالم و خوب نوزاد در بدو تولد مرهون برنامه ریزی توسط والدین در دوران جنینی است. همیشه شاداب و با نشاط بودن والدین ضروری است. از شیر گرفتن باید با مشورت و رضایت مادر و پدر باشد (14-16).

 

تغذیه روح قبل از تغذیه جسم

گفتن اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ قبل از بریدن ناف نوزاد(اولین فرصت) موجب پیشگیری از جنون خفیف، تابعه و تشنج و از  باد ی که در داخل بدن نوزادان است می باشد حفظ از وسوسه های شیطان است.

تحنک یعنی رساندن به مقدار خیلی کم از آب فرات و یا تربت امام حسین علیه السلام و یا آب آسمان  و یا خرما به قسمت بالای دهان نوزاد مستحب است (17).

 

نتیجه گیری:

اصول تفکر دینی و یا اصولی که توسط خداوند تبارک و تعالی برای زندگانی انسان و به طور عام برای تداوم حیات و بقای عالم هستی مقرر گردیده اند اصول ثابتی هستند که در هر مقوله ای از حیات و برای هر زمان و مکان جلوه و تجلی خاص خویش را دارند. بنابر این لزوم عمل به سیره نبوی و ولوی از منظر تغذیه، امری حیاتی است. و از روایات فوق الذکر می شود به یک سیره و روشی دست پیدا کرد که اگر عملی گردد فرزندان  با برکت خاص به رشد متعالی از نظر جسمی و روحی نایل آمده و جامعه ای ایده آل دینی، ارزشی و سالم در این برهه از زمان که بیماری های جسمی و به ویژه روحی و روانی به شدت شیوع پیدا کرده است، خواهیم داشت. انشاء الله تبارک و تعالی

 

پی­نوشت

 


[i]. تربیت شکل خاصی است که مربی با هدف های خاصی با اراده  و عمد جهت هدایت اعمال و رفتار کودک و نوجوان برای تماس صحیح با جامعه ، به روح انسان می دهد و به تعریف دیگر تعدیل قوا و تمایلات نفسانی و غرایز و شکوفا کردن وجدان اخلاقی و تمایلات عالی نفسانی توسط فرستنده ی پیام، در گیرنده ی پیام  می باشد.

[ii]. امام علی علیه السلام  در سفارش های خود به امام حسن علیه السلام می فرمایند : قلب و دل نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده ی پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود . پس در تربیت تو شتاب کردم. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی ،  نامه 31

[iii]. حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 14، ص450

[iv]. چند نکته در رابطه ی با قلب: 1- ذکر کمال عواطف با قلب است. 2 - . قلب منشأ حيات است .3 - مركز حيات و روح نباتى يا حيوانى، در قلب بوده و ادامه ی حیات هم با قلب است 4 - قلب، تمام هويت انسان بوده و همه ی ابعاد انساني را شامل مي‏شود).علامه مجلسی،  محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت، ج23، ص142)

[v]. همان، ج23، ص110

[vi]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج45، ص28

[vii]. کلینی، محمد ابن یعقوب، 1413 ، الکافی، دار الکتب الاسلامیه،ج1 ، ص297

[viii]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج20، ص53

[ix]. همان، ج43، ص333

[x]. همان، ج22، ص509

[xi]. حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413،موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 7، ص103

[xii]. همان، ج15، ص382

[xiii]. کلینی، محمد ابن یعقوب، 1413 ، الکافی، دار الکتب الاسلامیه،ج1 ، ص297

[xiv]. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج43، ص317

 -[xv]  برکت به معنی خیرالهی جستن ، ثبات و دوام چیزی است و زیاد شدن از خواستگاه نا  محسوس  و زیادت، نمو، سعادت و فایده  و برتری از معانی برکت است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 منابع

1.       قرآن کریم، سوره ی مبارکه ی روم، آیه ی شریفه ی 10

2.       محدث نوری، میرزا حسین، 1408 ، مستدرک الوسائل ، موسسه آل البیت، ج15،ص137

3.       علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت، ج32، ص447

4.       قرآن کریم، سوره مبارکه ی احزاب، آیه ی شریفه ی ۲1

5.       نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، 1386، انتشارات الهادی، خطبه ۱۱۶ و نامه 31

6.       کلینی، محمد بن یعقوب،1413، اصول کافی، بیروت، انتشارات دار الاضواء، ج2، ص644

7.       کلینی، محمد بن یعقوب،1413، اصول کافی، بیروت، انتشارات دار الاضواء، ج٦، ص٤٨

8.       مجلسی، محمد باقر،1404 ، بحار الانوار، بیروت، انتشارات موسسه الوفاء، ج٤٣، ص٢٨٥

9.       قمی، شیخ عباس،مفاتیح الجنان، انتشارات هجرت، دعای شریف کمیل، ص 120

10.   حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 14

11.   محمدی ری شهری، محمد، 1386، دانش نامه احادیث پزشکی، دارالحدیث، قم 

12.   محمدی ری شهری، محمد، 1381، منتخب میزان الحکمه، دارالحدیث، قم

13.   صالحی، هاشم، نهج الفصاحه، ترجمه: ابراهیم احمدیان، 1381، گلستان ادب،  قم، صص 93، 398، 399

14.    آمدی، عبدالواحد،1382، غرر الحکم و درر الکلم، انتشارات امام عصر علیه السلام، ص36

15.    حرانی، ابومحمد، 1384، تحف العقول، انتشارات آل علی، ص456 

16.    پارسا، محمد، 1376، روانشناسی رشد كودك و نوجوان، انتشارات بعثت، تهران

17.   محدث نوری، میرزا حسین، 1408 ، مستدرک الوسائل، موسسه آل البیت، ج15، ص137

 

 

 

+ نوشته شده در  شنبه چهاردهم دی ۱۳۹۲ساعت 14:15  توسط دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی  |